Phạm Văn Xảo

Phạm Văn Xảo (?- 1431) là người gốc Thăng Long, gia nhập nghĩa quân Lam Sơn từ những ngày đầu. Ông là người có nhiều mưu trí, trở thành một trong những tướng lĩnh thân tín của Lê Lợi và được ban chức Khu mật đại sứ.

Mặc dù sử sách không ghi rõ thời điểm ông tham gia khởi nghĩa, nhưng tên tuổi của ông bắt đầu tỏa sáng rực rỡ từ năm 1426 với những chiến công quan trọng:

• Tiến quân ra Bắc: Tháng 8 năm 1426, ông cùng các tướng Đỗ Bí, Trịnh Khả, Lê Triện chỉ huy cánh quân tiến ra phía Tây Bắc.

• Chiến thắng Tam Giang: Tại cầu Xa Lộc, Phạm Văn Xảo và Trịnh Khả đã chặn đánh tan tành hơn 1 vạn quân Minh do Vương An Lão chỉ huy từ Vân Nam sang, chém hơn 1.000 quân địch.

• Đại thắng ải Lê Hoa (1427): Khi viện binh của Mộc Thạnh kéo sang, Phạm Văn Xảo cùng Trịnh Khả kiên trì cố thủ tại nơi hiểm yếu. Sau khi cánh quân chủ lực của Liễu Thăng bị tiêu diệt, ông thừa thắng tung quân đánh tan quân Mộc Thạnh tại Lãnh Cầu, Đan Xá, chém hơn 1 vạn thủ cấp quân địch.

Năm 1428, sau khi kháng chiến thắng lợi, Phạm Văn Xảo được phong làm Thái bảo và được ban họ Lê của vua.

• Vị thế trong triều: Năm 1429, tên ông được khắc trên biển công thần, xếp thứ ba (chỉ sau Phạm Vấn và Lê Sát), giữ chức Thái úy, tước Huyện thượng hầu. Ông là đại thần có uy tín và được người đương thời cực kỳ trọng vọng.

• Vụ án oan khuất (1430-1431): Khoảng năm 1430-1431, Phạm Văn Xảo bị tố cáo âm mưu phản nghịch. Vua Lê Thái Tổ đã sai người bắt giết ông và tịch thu toàn bộ gia sản.

Giải mã nguyên nhân cái chết

Các sử gia hậu thế như Lê Quý Đôn và các nhà nghiên cứu hiện đại đã chỉ ra nhiều nguyên nhân dẫn đến cái chết của ông:

• Sự nghi kỵ: Lê Thái Tổ khi về già thường lo sợ các đại thần có uy thế lớn như Phạm Văn Xảo và Trần Nguyên Hãn sẽ gây nguy hại cho Thái tử còn nhỏ tuổi (Nguyên Long mới 8 tuổi).

• Sự hãm hại của gian thần: Các gian thần như Lê Quốc Khí, Trình Hoàng Bá đã đón ý vua, dâng mật sớ vu cáo để loại bỏ ông.

• Tranh chấp ngôi Thái tử: Một số giả thuyết cho rằng ông bị hại do ủng hộ con trưởng của Lê Lợi là Lê Tư Tề, trái ý với phe nhóm của Lê Sát vốn muốn lập con thứ Nguyên Long.

• Cáo buộc câu kết với Đèo Cát Hãn: Trong một số chiếu thư sau này, ông bị buộc tội thông đồng với tù trưởng Đèo Cát Hãn nổi loạn, tuy nhiên các sử gia hiện đại cho rằng đây là sự vu khống.

Dù sau khi giết ông, vua Lê Thái Tổ từng tỏ ra hối hận và nhận ra sự oan khuất, nhưng phải mất một thời gian dài danh dự của ông mới được khôi phục hoàn toàn:

• Dưới thời vua Lê Thái Tông, triều đình vẫn coi ông là "tội thần" che lấp hiền tài: Đề thi văn sách do vua Lê Thái Tông ban hành trong khoa thi Hội năm 1442 – khoa thi Hội đầu tiên của hoàng triều Lê – có mô tả Phạm Văn Xảo chống lại Lê Thái Tổ: "Đức Thái tổ Cao hoàng đế ta lấy được thiên hạ, nhiều phen xuống chiếu cầu hiền mà không có một ai trúng tuyển, trong khi ấy thì bọn Hãn, bọn Xảo ngầm nuôi mưu gian". Người đỗ đầu khoa thi này là Nguyễn Trực. Bài thi của Nguyễn Trực có đoạn viết về Trần Nguyên Hãn và Phạm Văn Xảo:

"Bọn Hãn, bọn Xảo ngầm nuôi mưu gian ghen ghét hiền tài, cất nhắc bè lũ. Bản thân chúng đã chả ra gì, thì làm sao tiến cử được nhân tài! Xem thế, dẫu Thái tổ Cao hoàng đế có nguyện vọng cầu hiền, nhưng bị bọn Hãn, Xảo che lấp hiền tài, nên không tìm được. Người xưa có câu: Ai tiến cử nhân tài, sẽ được ban thưởng mức cao nhất. Kẻ nào che lấp tài năng, phải bị trị tội nặng. Vì thế, bọn Hãn, Xảo đã không thoát khỏi sự trừng phạt của Thái tổ Cao hoàng đế. Bọn chúng cũng là lũ Tứ hung đời Ngu, lại Tam giám đời Chu đó! Nhưng dù có bọn tiểu nhân như chúng, vẫn không thể làm hỏng được công cuộc trị nước bấy giờ."

Chi tiết này hé lộ rằng 9 năm sau khi Lê Thái Tổ mất (1433), triều đình Lê vẫn coi Phạm Văn Xảo là tội thần.

• Năm 1451: Vua Lê Nhân Tông ra lệnh đại xá, trả lại điền sản cho con cháu ông.

• Năm 1484: Vua Lê Thánh Tông chính thức truy phong ông là Thái bảo, Thắng quận công, chính thức khép lại vụ án oan kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Phạm Văn Xảo được các nhà sử học đời sau nhìn nhận thống nhất là một công thần có công lao to lớn nhưng phải chịu kết cục bi thảm do sự nghi kỵ chính trị.