Phạm Xuân Thệ - Người tiếp nhận sự đầu hàng tại Dinh Độc Lập

PHẠM XUÂN THỆ – NGƯỜI TIẾP NHẬN SỰ ĐẦU HÀNG TẠI DINH ĐỘC LẬP

Trưa 30/4/1975, tại Dinh Độc Lập, một trong những thời khắc cuối cùng của Chiến dịch Hồ Chí Minh đã diễn ra trong không khí khẩn trương. Những người lính Quân Giải phóng tiến vào trung tâm đầu não cuối cùng của chính quyền Sài Gòn, bắt giữ Tổng thống Dương Văn Minh cùng nội các. Trong số những cán bộ trực tiếp tham gia sự kiện ấy có Đại úy Phạm Xuân Thệ, Phó Trung đoàn trưởng Trung đoàn 66, Sư đoàn 304, Quân đoàn 2. Ông là người trực tiếp chỉ huy lực lượng vào Dinh Độc Lập, gặp Dương Văn Minh và sau đó đưa ông Minh cùng một số thành viên chính quyền Sài Gòn đến Đài Phát thanh Sài Gòn để tuyên bố đầu hàng.

Sáng 30/4/1975, lực lượng của Trung đoàn 66 tiến sâu vào nội đô Sài Gòn. Sau khi vượt qua cầu Sài Gòn, đơn vị tiếp tục chiến đấu tại khu vực cầu Thị Nghè trong khoảng 15-20 phút, phá hủy ba xe thiết giáp của đối phương. Trên đường tiến về Dinh Độc Lập, lực lượng của Phạm Xuân Thệ được một người dân chỉ đường, giúp đoàn quân đi theo hướng đường Lê Duẩn ngày nay.

Khi lực lượng chỉ còn cách Dinh Độc Lập khoảng 100 mét, hai xe tăng đi đầu lần lượt tiến vào khu vực cổng dinh. Theo các tư liệu lịch sử, xe tăng 843 do Đại đội trưởng Bùi Quang Thận chỉ huy tiến vào trước nhưng gặp sức cản; xe tăng 390 do Chính trị viên Vũ Đăng Toàn chỉ huy tiếp tục tiến lên, húc đổ cổng chính và tiến vào sân dinh. Khoảng 11 giờ 30 phút, lá cờ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam được kéo lên nóc Dinh Độc Lập.

Cùng thời điểm đó, lực lượng của Trung đoàn 66 do Phạm Xuân Thệ chỉ huy tiến vào bên trong Dinh Độc Lập. Ông kể rằng khi vào sảnh, ông gặp Chuẩn tướng Nguyễn Hữu Hạnh, phụ tá của Tổng thống Dương Văn Minh. Nguyễn Hữu Hạnh cho biết toàn bộ nội các đang ở trong phòng họp và mời quân Giải phóng vào làm việc.

Đây là thời điểm đặc biệt quan trọng. Dương Văn Minh và các thành viên nội các đã ở trong Dinh Độc Lập, trong khi lực lượng Quân Giải phóng đã kiểm soát khu vực. Phạm Xuân Thệ cùng các cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 66 tiến vào phòng họp và trực tiếp đối diện với Tổng thống Dương Văn Minh.

Theo lời kể của ông Thệ, ông xác định việc cần làm ngay lúc đó là buộc chính quyền Sài Gòn phải tuyên bố đầu hàng vô điều kiện, nhằm nhanh chóng chấm dứt chiến sự và tránh tiếp tục đổ máu. Ông yêu cầu Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng và không đặt vấn đề bàn giao chính quyền theo cách mà phía chính quyền Sài Gòn đã đề nghị trước đó.

Một chi tiết cần được kể chính xác là Dương Văn Minh không đọc lời tuyên bố đầu hàng ngay tại Dinh Độc Lập. Sau cuộc gặp, Phạm Xuân Thệ trực tiếp chỉ huy việc đưa ông Dương Văn Minh cùng Phó Thủ tướng Vũ Văn Mẫu đến Đài Phát thanh Sài Gòn. Mục đích là để lời đầu hàng được phát trên sóng, thông báo cho toàn thành phố và các lực lượng đang chiến đấu biết rằng chính quyền Sài Gòn đã đầu hàng.

Tại Đài Phát thanh Sài Gòn, một vấn đề mới xuất hiện: lực lượng Quân Giải phóng không có sẵn người vận hành thiết bị phát thanh. Những người có mặt phải tìm nhân viên kỹ thuật để thực hiện việc phát sóng. Theo lời kể của Phạm Xuân Thệ, nhà báo Kỳ Nhân của hãng tin AP đã chỉ nơi ở của các nhân viên đài, sau đó lực lượng Quân Giải phóng đưa họ tới để vận hành thiết bị.

Trong lúc ấy, việc soạn thảo lời tuyên bố đầu hàng được tiến hành. Đây là chi tiết từng gây nhiều tranh luận về sau. Tuy nhiên, Kết luận số 974-KL/QUTW ngày 14/3/2022 của Thường vụ Quân ủy Trung ương đã xác định rõ diễn biến: Đại úy Phạm Xuân Thệ cùng cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 66, Sư đoàn 304, Quân đoàn 2 tổ chức soạn thảo lời tuyên bố đầu hàng cho Dương Văn Minh. Khi văn bản đang được soạn thảo, Trung tá Bùi Văn Tùng, Chính ủy Lữ đoàn xe tăng 203, Quân đoàn 2, có mặt. Sau đó, Bùi Văn Tùng cùng bộ phận cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 66 tiếp tục hoàn chỉnh văn bản.

Bản tuyên bố được chuẩn bị để Dương Văn Minh đọc vào máy ghi âm và phát trên Đài Phát thanh Sài Gòn. Phạm Xuân Thệ sau này nhấn mạnh rằng ông không xem đó là sản phẩm của riêng mình mà là kết quả của một tập thể; ông là người chấp bút trong quá trình soạn thảo ban đầu. Kết luận của Thường vụ Quân ủy Trung ương cũng xác định riêng lời tuyên bố chấp nhận đầu hàng của Tổng thống Dương Văn Minh do Bùi Văn Tùng soạn thảo và trực tiếp đọc trên đài.

Việc ghi âm lời tuyên bố đầu hàng cũng không diễn ra một cách hoàn toàn thuận lợi. Theo hồi ức của Phạm Xuân Thệ, băng cassette bị rối nên phải thực hiện lại nhiều lần. Trong lúc đó, nhà báo Tây Đức Börries Gallasch có mặt tại Dinh Độc Lập và mang máy ghi âm nghiệp vụ của mình để ghi lại lời tuyên bố. Bản ghi được kiểm tra lại cho đến khi đạt yêu cầu rồi mới phát.

Sau khi Dương Văn Minh đọc lời tuyên bố đầu hàng, Bùi Văn Tùng thay mặt lực lượng Quân Giải phóng đọc lời chấp nhận đầu hàng trực tiếp qua micro, không qua ghi âm. Theo lời kể của Phạm Xuân Thệ, thời điểm hoàn tất việc phát lời tuyên bố vào khoảng 13 giờ 30 phút ngày 30/4/1975.

Nhìn lại sự kiện này, vai trò của Phạm Xuân Thệ cần được đặt đúng trong toàn bộ diễn biến. Ông không phải là người duy nhất tham gia vào quá trình tuyên bố đầu hàng, cũng không phải người trực tiếp đọc lời chấp nhận đầu hàng trên Đài Phát thanh Sài Gòn. Vai trò nổi bật của ông là người chỉ huy lực lượng Trung đoàn 66 tiến vào Dinh Độc Lập, trực tiếp gặp và khống chế tình hình tại phòng họp, sau đó tổ chức áp giải Dương Văn Minh và Vũ Văn Mẫu đến đài phát thanh; đồng thời cùng cán bộ, chiến sĩ tham gia soạn thảo lời tuyên bố đầu hàng.

Thời khắc ấy không chỉ được tạo nên bởi một cá nhân mà là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều lực lượng và nhiều con người trong những giờ phút cuối cùng của chiến dịch. Từ những mũi tiến công vào nội đô, những chiếc xe tăng tiến qua cổng Dinh Độc Lập, đến việc bắt giữ nội các, đưa Dương Văn Minh tới đài phát thanh và hoàn tất việc phát lời tuyên bố đầu hàng, mọi diễn biến đều nối tiếp nhau với tốc độ rất nhanh.

Với Phạm Xuân Thệ, ký ức về buổi trưa 30/4/1975 vì thế gắn liền với một nhiệm vụ cụ thể và khẩn trương: phải nhanh chóng buộc chính quyền Sài Gòn tuyên bố đầu hàng để chiến sự chấm dứt. Hơn nửa thế kỷ sau, những hồi ức của ông cùng các tư liệu chính thức giúp tái hiện tương đối rõ trình tự của sự kiện: từ lúc lực lượng Trung đoàn 66 tiến vào Dinh Độc Lập, gặp Tổng thống Dương Văn Minh, đến việc áp giải ông Minh sang Đài Phát thanh Sài Gòn và hoàn tất thủ tục tuyên bố đầu hàng.

Đó là một trong những khoảnh khắc đặc biệt nhất của ngày 30/4/1975 — khi những tiếng súng cuối cùng dần lắng xuống và một giai đoạn lịch sử của đất nước đi đến hồi kết.