Phan Bá Mạnh – Chiếc khăn len màu mận chín và trận chiến cuối cùng ở Phai Môn

Thời kỳ lịch sử: Chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc – mặt trận Lạng Sơn, tháng 2/1979.
Phần 1: Người con thứ ba của một gia đình Thanh Hóa

Phan Bá Mạnh quê ở thôn Hợp Nhất, xã Tế Nông, huyện Nông Cống, Thanh Hóa.

Gia đình ông có tám người con, ông là người con thứ ba.

Tư liệu gia đình hiện còn lưu một giấy chứng nhận trúng tuyển kỳ thi hết cấp 2, ghi Phan Bá Mạnh sinh ngày 15/12/1955. Tuy nhiên, giấy báo tử do Sư đoàn 3 lập lại ghi ông sinh năm 1952.

Đây là một trong những điểm tư liệu còn có sự khác biệt.

Điều có thể xác nhận chắc chắn là ông nhập ngũ tháng 12/1972.

Sau ngày đất nước thống nhất, Phan Bá Mạnh được cử đi học tại Trường Sĩ quan Lục quân 1.

Tốt nghiệp, ông được phong vượt cấp lên Thượng úy, giữ chức Đại đội trưởng Đại đội 10, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 2, Sư đoàn 3.

Từ một người lính trẻ quê Thanh Hóa, ông trở thành người chỉ huy một đại đội bộ binh.

Và rồi, chỉ vài năm sau ngày nhập ngũ, ông phải đối mặt với cuộc chiến ở biên giới phía Bắc.

Phần 2: Một đám cưới chưa kịp diễn ra

Đầu năm 1979, ở quê nhà, gia đình Phan Bá Mạnh đã dự định tổ chức đám cưới cho ông.

Người ông sắp cưới là Nguyễn Thị Châu, một y tá tại Bệnh viện thị xã Thanh Hóa.

Nhưng tình hình biên giới ngày càng căng thẳng.

Phan Bá Mạnh không được về phép.

Đám cưới phải hoãn lại.

Người con gái ở quê không biết rằng đó sẽ là lần cuối cùng mình chờ đợi một đám cưới.

Chị Châu gửi lên biên giới cho ông một chiếc khăn len màu mận chín.

Chiếc khăn ấy sau này trở thành một trong những di vật cuối cùng của Phan Bá Mạnh.

Nó nằm trong số những đồ đạc được đơn vị gửi về cho gia đình sau khi ông hy sinh.

Một chiếc khăn của người yêu.

Một món quà rất bình thường trong những ngày bình thường.

Nhưng chiến tranh đã khiến nó trở thành một kỷ vật.

Phần 3: Phai Môn – mắt xích trên tuyến phòng ngự

Sau những ngày đầu chiến sự, Sư đoàn 3 Sao Vàng tổ chức lại trận địa phòng ngự trên hướng đường 1B, khu vực Nà Pia – Lũng Pảng.

Ngày 23/2/1979, quân Trung Quốc tiến công khu vực phòng ngự của Sư đoàn 3 tại Tam Lung.

Một trong những vị trí quan trọng là Phai Môn.

Đại đội 10, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 2, Sư đoàn 3 do Phan Bá Mạnh chỉ huy được giao chốt giữ trên điểm cao.

Theo lời kể của các cựu chiến binh Trung đoàn 2 được Báo Thanh Niên ghi lại, đối phương trước đó sử dụng pháo binh bắn phá rồi chuyển sang một thủ đoạn nhằm tạo bất ngờ cho bộ binh tiến lên.

Nhưng bộ đội ta phát hiện được.

Đại đội 10 đồng loạt nổ súng.

Đến khoảng 14 giờ, đối phương được bổ sung lực lượng và tiếp tục tấn công mạnh vào Phai Môn.

Giữa vòng vây của đối phương, Phan Bá Mạnh cùng Chính trị viên Nguyễn Xuân Phúc chỉ huy Đại đội 10 chống trả.

Đó là trận đánh mà người Đại đội trưởng trẻ tuổi đã không trở về.

Chú thích: Khu vực Tam Lung – Phai Môn, Văn Lãng, Lạng Sơn, nơi Đại đội 10 của Phan Bá Mạnh chiến đấu. Hình ảnh nhằm tái hiện địa bàn lịch sử, không phải ảnh trực tiếp trận đánh ngày 27/2/1979.

Phần 4: Người Đại đội trưởng giữa vòng vây

14 giờ.

Đối phương tiếp tục dồn lực lượng tiến công Phai Môn.

Đại đội 10 ở trong một tình thế rất khó khăn.

Nhưng theo lời kể của các cựu chiến binh Trung đoàn 2, dưới sự chỉ huy của Đại đội trưởng Phan Bá Mạnh và Chính trị viên Nguyễn Xuân Phúc, đơn vị vẫn bình tĩnh đánh trả.

Đó không phải một trận đánh mà người chỉ huy có thể đứng ở phía sau.

Phan Bá Mạnh ở cùng những người lính của mình.

Ông chỉ huy họ giữ điểm cao.

Giữ trận địa.

Giữ vị trí phòng ngự.

Và trong lúc cuộc chiến diễn ra, người Đại đội trưởng ấy đã hy sinh.

Sau khi Phan Bá Mạnh ngã xuống, Chính trị viên Nguyễn Xuân Phúc tiếp tục chỉ huy đơn vị, tổ chức đánh hất đối phương xuống chân đồi và giữ vững trận địa.

Câu chuyện về Phan Bá Mạnh vì thế không chỉ là câu chuyện về một người hy sinh.

Đó còn là câu chuyện về những người đồng đội tiếp tục đứng lên ngay sau khi người chỉ huy của họ nằm lại.

Chú thích: Bộ đội Sư đoàn 3 trên mặt trận Lạng Sơn năm 1979. Hình ảnh minh họa bối cảnh chiến đấu của Đại đội 10, không khẳng định là ảnh trực tiếp Phan Bá Mạnh.

Phần 5: Ngày 27/2/1979

Phan Bá Mạnh hy sinh ngày 27/2/1979 tại xã Thụy Hùng A, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn.

Giấy báo tử số 003 do Thượng tá Nguyễn Ngọc San, khi đó là Phó Chính ủy Sư đoàn 3, ký ngày 25/2/1979, ghi rõ địa điểm hy sinh của ông và nơi an táng ban đầu là Nghĩa trang liệt sĩ Địa chất Tam Lung.

Có một chi tiết rất đặc biệt về thời gian.

Giấy báo tử được ký trước ngày hy sinh theo bản tư liệu mà gia đình đang lưu giữ.

Đây là một sự bất nhất trong hồ sơ được Báo Thanh Niên công bố.

Vì vậy, chúng ta không nên cố giải thích thay cho tư liệu.

Điều chắc chắn từ các nguồn là:

Phan Bá Mạnh hy sinh ngày 27/2/1979 tại khu vực Thụy Hùng A, Văn Lãng, Lạng Sơn.

Ông được đồng đội an táng tại Tam Lung.

Còn ở quê nhà, gia đình vẫn chưa biết người con trai, người anh, người chồng sắp cưới của mình đã nằm lại nơi biên giới.

Chú thích: Nghĩa trang liệt sĩ khu vực Tam Lung, nơi Phan Bá Mạnh được an táng sau khi hy sinh theo giấy báo tử. Hình ảnh dùng để tái hiện địa điểm lịch sử.

Phần 6: Những di vật trở về

Phan Bá Mạnh hy sinh.

Nhưng một phần rất nhỏ của người lính ấy đã trở về quê nhà.

Đó là những di vật đơn sơ.

Quần áo.

Gối.

Chăn.

Màn.

Một cuốn sổ tay.

Và chiếc khăn len màu mận chín.

Tổng số di vật được gửi về Ban Chỉ huy Quân sự huyện Nông Cống chỉ khoảng 2,5kg.

Ngoài những vật dụng cá nhân, còn có 318 đồng 9 hào.

Theo lời người em trai Phan Bá Cường kể lại, số tiền ấy Phan Bá Mạnh định gửi về cho mẹ.

Đọc những dòng tư liệu ấy, chiến tranh bỗng trở nên rất gần.

Không còn là những bản đồ.

Không còn là những cao điểm.

Không còn là những con số về trận đánh.

Chỉ còn một chiếc khăn.

Một cuốn sổ.

Một số tiền chưa kịp gửi.

Và một người mẹ ở quê đã chờ con trở về.

Nhưng người con ấy chỉ trở về bằng những kỷ vật.

Phần 7: Hơn 29 năm sau, người lính trở về quê

Sau khi hy sinh, Phan Bá Mạnh được an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Địa chất Tam Lung.

Nhưng gia đình vẫn mong một ngày đưa ông về quê.

Đến cuối năm 2008, gia đình lên Lạng Sơn và đưa phần mộ Phan Bá Mạnh về quê nhà.

Gần ba mươi năm.

Một khoảng thời gian dài hơn cả tuổi đời của người lính trẻ.

Ngày ông ra đi, gia đình còn dự định tổ chức đám cưới.

Ngày ông trở về, người yêu năm nào đã phải đi qua gần ba thập kỷ của cuộc đời.

Chiếc khăn len màu mận chín cũng đã trở thành một chứng nhân lặng lẽ của thời gian.

Phan Bá Mạnh cuối cùng cũng trở về Thanh Hóa.

Không phải trên chuyến xe của một người lính trở về sau chiến thắng.

Mà trong cuộc trở về của một liệt sĩ.

Về với mẹ.

Về với anh em.

Về với quê hương Tế Nông.

Phần 8: Danh hiệu Anh hùng

Phan Bá Mạnh đã hy sinh.

Nhưng sự hy sinh của ông và những thành tích của Đại đội 10 không bị lãng quên.

Ngày 20/12/1979, Chủ tịch nước Tôn Đức Thắng ban hành Lệnh số 187-LCT, truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho nhiều đơn vị và cán bộ, chiến sĩ có thành tích trong chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc.

Phan Bá Mạnh là một trong những người được truy tặng danh hiệu Anh hùng trong đợt này.

Nhưng ông không còn ở đó.

Không thể nghe công bố danh hiệu.

Không thể trở về đơn vị.

Không thể nhìn thấy người con gái từng gửi cho mình chiếc khăn len.

Ông chỉ còn lại trong ký ức của gia đình, đồng đội và trong những tài liệu lịch sử.

Điều đáng quý là nhiều năm sau, những người thân vẫn còn giữ giấy báo tử, biên bản di vật và di ảnh của ông.

Những thứ tưởng như rất nhỏ ấy đã giúp câu chuyện về Phan Bá Mạnh không bị chìm vào quên lãng.

Lời kết: Chiếc khăn chưa kịp dùng trong ngày cưới

Có những câu chuyện chiến tranh bắt đầu bằng một trận đánh.

Nhưng câu chuyện về Phan Bá Mạnh lại khiến người ta nhớ đến một chiếc khăn.

Một chiếc khăn len màu mận chín.

Người con gái ông yêu gửi lên biên giới khi đám cưới của họ đang phải hoãn lại vì tình hình chiến sự.

Có lẽ khi gửi chiếc khăn ấy, không ai nghĩ rằng nó sẽ trở thành một trong những di vật cuối cùng của người nhận.

Phan Bá Mạnh nhập ngũ tháng 12/1972.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông học sĩ quan.

Rồi trở thành Thượng úy, Đại đội trưởng Đại đội 10, Tiểu đoàn 3, Trung đoàn 2, Sư đoàn 3.

Tháng 2/1979, ông có mặt tại Lạng Sơn.

Ngày 23/2, Đại đội 10 chiến đấu tại Phai Môn.

Đến ngày 27/2/1979, người Đại đội trưởng ấy hy sinh.

Ông ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ.

Một đám cưới chưa kịp diễn ra.

Một người mẹ vẫn chờ con.

Một gia đình chờ tin.

Một chiếc khăn vẫn còn nguyên trong di vật.

Và một số tiền 318 đồng 9 hào mà ông chưa kịp gửi về cho mẹ.

Những chi tiết ấy khiến chiến tranh không còn là một khái niệm xa xôi.

Chiến tranh là khi một người mẹ nhận về những món đồ của con thay vì nhận về người con.

Là khi một cô gái chờ một đám cưới nhưng cuối cùng chỉ còn giữ một chiếc khăn.

Là khi một người lính trẻ rời quê hương và nhiều thập kỷ sau mới trở về trong một phần mộ.

Phan Bá Mạnh đã được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVTND.

Nhưng điều đáng nhớ nhất về ông không chỉ là danh hiệu.

Mà là hình ảnh một người Đại đội trưởng đứng cùng đơn vị trong trận chiến ở Phai Môn.

Khi ông hy sinh, người đồng đội Nguyễn Xuân Phúc tiếp tục chỉ huy Đại đội 10 và giữ vững trận địa.

Những người như Phan Bá Mạnh đã nằm lại ở biên giới.

Nhờ sự hy sinh của họ, những thế hệ sau được sống trong hòa bình, được trở về quê nhà mỗi chiều, được cưới người mình yêu, được ôm con và được nhìn thấy đất nước trong những ngày không còn tiếng súng.

Xin được tưởng nhớ Anh hùng liệt sĩ Phan Bá Mạnh.

Và xin được biết ơn những người lính đã gửi lại tuổi trẻ của mình ở biên giới để giữ lấy từng tấc đất của Tổ quốc.

Chú thích: Hình ảnh tưởng niệm các liệt sĩ trên mặt trận Lạng Sơn và Sư đoàn 3 trong chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc. Tư liệu về Phan Bá Mạnh được đối chiếu với giấy báo tử, di vật gia đình và lời kể của thân nhân do Báo Thanh Niên công bố; danh hiệu Anh hùng được đối chiếu với Lệnh 187-LCT ngày 20/12/1979.