Phan Bội Châu (1867–1940)

Phan Bội Châu tên thật là Phan Văn San, hiệu Sào Nam, sinh năm 1867 tại Nam Đàn, Nghệ An. Ông lớn lên trong thời kỳ triều Nguyễn ngày càng suy yếu và thực dân Pháp từng bước hoàn thành việc đặt ách cai trị trên Việt Nam.

Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, ham học và có lòng yêu nước. Khi trưởng thành, ông không chỉ muốn học để làm quan mà muốn tìm cách cứu nước, giành lại độc lập.

2. Từ phong trào Cần Vương đến con đường cứu nước mới

Ban đầu, Phan Bội Châu chịu ảnh hưởng mạnh của tư tưởng trung quân và phong trào Cần Vương. Tuy nhiên, sau khi phong trào này thất bại, ông dần nhận ra rằng chỉ dựa vào triều đình phong kiến thì khó có thể đánh bại thực dân Pháp.

Đầu thế kỷ XX, ông bắt đầu tìm kiếm những phương pháp đấu tranh mới. Năm 1904, ông cùng một số đồng chí thành lập Duy Tân Hội, hướng tới mục tiêu khôi phục nền độc lập của Việt Nam.

3. Đông Du – một cuộc tìm đường cứu nước

Một trong những hoạt động nổi tiếng nhất của Phan Bội Châu là phong trào Đông Du.

Ông nhận thấy Nhật Bản đã tiến hành Duy Tân và trở thành một quốc gia mạnh ở châu Á, nên hy vọng có thể dựa vào Nhật để giúp Việt Nam chống Pháp. Từ đó, ông vận động thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập, quân sự và chính trị.

Những thanh niên Đông Du được kỳ vọng sau khi học tập sẽ trở về đóng góp vào công cuộc giành độc lập. Tuy nhiên, đến năm 1908–1909, trước sức ép của Pháp, chính quyền Nhật trục xuất nhiều nhà hoạt động Việt Nam. Phong trào Đông Du vì thế tan rã.

4. Hoạt động ở Trung Quốc và tư tưởng thay đổi

Sau thất bại của Đông Du, Phan Bội Châu tiếp tục hoạt động ở Trung Quốc. Ông tham gia tổ chức Việt Nam Quang Phục Hội, với mục tiêu đánh đổ chế độ thuộc địa và xây dựng một nước Việt Nam độc lập.

Tư tưởng của ông cũng dần thay đổi. Từ chỗ chủ trương khôi phục chế độ quân chủ, ông chuyển sang chịu ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ và cộng hòa.

Ông viết nhiều tác phẩm nhằm thức tỉnh tinh thần yêu nước, trong đó có “Việt Nam vong quốc sử” và “Hải ngoại huyết thư”. Những tác phẩm này góp phần truyền bá tư tưởng cứu nước đến nhiều tầng lớp người Việt.

5. Những năm cuối đời: bị bắt và sống ở Huế

Năm 1925, Phan Bội Châu bị chính quyền Pháp bắt tại Thượng Hải. Ông bị đưa về Việt Nam và bị đưa ra xét xử.

Ban đầu, ông bị kết án tử hình. Tuy nhiên, trước sự phản đối mạnh mẽ của nhân dân, bản án sau đó được giảm xuống thành án chung thân, rồi ông được đưa về giam lỏng tại Huế.

Những năm cuối đời, ông sống khá lặng lẽ ở Bến Ngự, Huế, nhưng vẫn theo dõi tình hình đất nước và viết sách, làm thơ.

Phan Bội Châu mất năm 1940, hưởng thọ 73 tuổi.