Phan Châu Trinh với tư tưởng canh tân đất nước

Những năm đầu thế kỷ XX, trong bối cảnh phong trào Duy Tân và tư tưởng dân chủ dâng lên, xã hội Việt Nam xuất hiện các xu hướng cải cách. Nổi bật là hai khuynh hướng do hai chí sĩ họ Phan đại diện: Phan Bội Châu chủ trương cầu viện và bạo động; còn Phan Châu Trinh lựa chọn một hướng đi mới, nhấn mạnh con đường canh tân và dân chủ hóa xã hội.

Phan Châu Trinh nhìn nhận muốn cứu nước phải bắt đầu từ mở mang dân trí, chấn hưng công thương nghiệp, lập hội đoàn tương trợ, khơi dậy tinh thần tự cường và ý thức quyền – trách nhiệm của người dân. Tư tưởng của ông thể hiện rõ ở phương châm hành động: “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, coi giáo dục và thức tỉnh xã hội là nền tảng để đổi mới đất nước.

Tư tưởng canh tân của Phan Châu Trinh hình thành trong bối cảnh lịch sử thế giới và trong nước biến động mạnh. Ông chịu ảnh hưởng từ các “tân thư”, tư tưởng dân quyền của phương Tây (qua bản dịch) và các đề nghị cải cách của những người đi trước. Trong thời gian sống và hoạt động ở Pháp (1911–1925), ông tiếp xúc với nhiều luồng tư tưởng tiến bộ, theo dõi các phong trào chính trị – xã hội và hoạt động của những người Việt Nam yêu nước ở nước ngoài, từ đó mở rộng tầm nhìn và củng cố đường lối đấu tranh ôn hòa, chú trọng vận động hợp pháp, công khai.

Ở trong nước, trước thực trạng phong kiến suy yếu, thực dân tăng cường bóc lột và đàn áp, Phan Châu Trinh cùng Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đi nhiều nơi vận động Duy Tân, phê phán những hủ tục và những yếu kém của xã hội, kêu gọi cải cách theo tinh thần tiến bộ. Ông đặc biệt đề cao việc đổi mới giáo dục, chống lối học tầm chương trích cú, khuyến khích học tri thức thực dụng, học nghề, học để tự cường. Tinh thần ấy được cô đọng trong quan niệm nổi tiếng: “Chi bằng học”.

Dù con đường canh tân của Phan Châu Trinh không đạt mục tiêu giải phóng dân tộc ngay trong thời điểm đó, tư tưởng của ông đã góp phần thức tỉnh xã hội, tạo nên một giai đoạn vận động yêu nước sôi nổi, mới mẻ, để lại dấu ấn sâu sắc về cải cách, dân quyền và tự lực trong lịch sử tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX.