Phan Chu Trinh

Phan Chu Trinh - ngọn cờ canh tân văn hóa đầu thế kỷ XX

Vào đầu thế kỷ XX, Phan Chu Trinh là người khởi xướng và lãnh đạo cuộc vận động canh tân văn hóa - giáo dục với một tầm nhìn chính trị vừa sâu vừa xa. Cuộc vận động này là bản lề để hiện đại hóa nền văn hóa Việt Nam trong thế kỷ XX đến tận ngày nay.

Nhìn thấu nguồn cơn

Phan Chu Trinh không phủ nhận nguyên nhân mất nước vì triều đình nhà Nguyễn nhu nhược, vì quân đội thực dân không chỉ có dã tâm cướp nước mà còn có súng to, pháo lớn. Nhưng ông khác hơn khi nhìn thấy nguyên nhân do sự yếu kém, lạc hậu của nền văn hóa Việt Nam lúc bấy giờ khi phải đương đầu với văn hóa, văn minh và kỹ thuật phương Tây. Cái lạc hậu nhất và chi phối nhiều nhất đến bi kịch mất nước là văn hóa chính trị của Đại Nam. Đó là thể chế quân chủ với một nhà nước đã khủng hoảng trầm trọng và ngày càng sâu sắc. Vua không ra vua, quan không ra quan. Mọi yếu tố dân chủ, kể cả dân chủ làng xã cũng bị bào mòn bởi bộ máy quan lại, cường hào ngày càng bạo ngược và chồng lên đó là chế độ cai trị thực dân.

Từ một thể chế lạc hậu, lỗi thời đã không những không tiếp nhận sự đổi mới mà còn làm nặng nề hơn những nhược điểm, khuyết tật của nền văn hóa. Phan Chu Trinh cho rằng hiện trạng yếu kém văn hóa là bởi những hủ bại đã tích tụ hàng nghìn năm mà trung tâm vẫn là vấn đề con người. Đó là: Tham sống sợ chết, cam chịu kiếp sống nhục nhã đọa đày; không lo học lấy một nghề, chỉ biết ngồi không ăn bám; không dám đi ra để mở mang đầu óc, chỉ quen thói giành giật, lừa đảo nhau vì chữ lợi; không biết bỏ vốn lớn, giữ vững chữ tín trong kinh doanh làm cho tiền bạc lưu thông, đất nước ngày càng giàu có, chỉ quen thói bất nhân bất tín, cho vay cắt cổ, ăn quỵt vỗ nợ, để tiền bạc đất đai trở thành vô dụng; không biết tiết kiệm chỉ lo đến hủ tục đến nỗi nhiều gia đình bán hết ruộng hết trâu; không biết cải tiến phát minh, không có gan đua chen thực nghiệp; không biết tổ chức công việc, chỉ biết chơi bời, rượu chè cờ bạc, bỏ bê công việc; thiếu tinh thần gắng gỏi tự lực tự cường, tự tin ở bản thân, chỉ mê tín nơi mồ mả, tướng số, việc gì cũng cầu trời khấn Phật; chỉ lo xoay xở chức quan để no ấm gia đình, vênh vang hoang phí, vơ vét áp bức dân chúng… Nói ra được chính xác những “căn bệnh” cố hữu này của người Việt Nam quả là một sự dũng cảm so với lối tư duy thông thường của xã hội đương thời.

Chi bằng học

Trước hết, nói về tầm nhìn chính trị của Phan Chu Trinh. Ông là nhà yêu nước, nhưng khác với người khác, ông muốn đất nước độc lập và tiến tới văn minh bằng một thể chế chính trị mới theo mô hình dân chủ tư sản - mô hình hiện đại nhất của nhân loại lúc đó. Để tiến đến mục tiêu đó, ông không chủ trương bạo động mà chủ trương tiếp thu những tiến bộ của phương Tây, gồm cả mô hình thể chế, để canh tân/ làm mới dân tộc để đủ sức tự giành lấy độc lập bằng con đường hòa bình, bất bạo động. Tự chủ, tự lực, tự cường là tư tưởng nhất quán ở Phan Châu Trinh trong tư tưởng và hành động.

Phan Chu Trinh cho rằng để có một thế hệ con người mới đáp ứng được yêu cầu của đất nước, của thời đại, của một nền văn hóa mới thì “Bất như học” - chi bằng học, có nghĩa là phải bắt đầu bằng con đường giáo dục.

Như trên đã nói, ông chủ trương canh tân văn hóa, phát triển đất nước bằng con đường giáo dục để có một thế hệ người Việt Nam mới. “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” là mục tiêu mà nền giáo dục hướng tới.

Theo ông, khai dân trí là bỏ lối học tầm chương trích cú, mở trường dạy quốc ngữ, kiến thức khoa học thực dụng, bài trừ hủ tục xa hoa. Chấn dân khí là thức tỉnh tinh thần yêu nước, tự lực tự cường, Nhân dân giác ngộ được quyền lợi và trách nhiệm của mình, có như thế mới thoát được nọc độc chuyên chế. Hậu dân sinh là phát triển kinh tế, hợp đoàn để doanh sinh, bảo chủng, sản xuất và tiêu thụ hàng nội hóa…

Đó là con đường tự lực khai hóa để phát triển nền văn hóa dân tộc.

…

Nguồn: Báo Kinh tế Đô thị

Phan Chu Trinh (1872 - 1926). Nguồn Bảo tàng Lịch sử Quốc gia