Phan Đình Phùng

Lâu nay, khi nói đến cụ Phan Đình Phùng, ta thường nghĩ ngay đến cuộc khởi nghĩa Hương Khê mà cụ làm chủ soái, mà ít người biết rằng, cụ Phan còn là một tác giả của một cuốn sách địa dư, sử học hiếm có. Đó là tác phẩm Việt sử địa dư. Sách được cụ hoàn thành năm Quý Mùi (1883), chín là ở thời gian bị Tôn Thất Thuyết đuổi về quê.

Việt sử địa dư gồm có tập Thượng, tập Hạ. Dẫu viết về địa lý, địa danh đất nước, nhưng chú thích rất kỹ càng tên núi, tên sông hay địa phương to nhỏ, tiện cho việc tra cứu lắm lắm. Điều ấy chứng tỏ học vấn uyên bác, vốn hiểu biết rộng của cụ Phan. Sách này, nay đã được dịch ra tiếng Việt, xuất bản một lần duy nhất vào năm 2008.

Về đời riêng, cụ Phan có bốn người con trai với bà chính thất. Trong đó, Phan Đình Cừ có tiếng là thông minh, can đảm. Bà thứ thất là con quan Tham tri bộ Lại Trần Trạm có với cụ người con trai Phan Đình Cam nhưng lại mất sớm. Sau có thêm người con trai nữa.

Riêng về Phan Đình Cừ, có tên tự là Bá Ngọc, sau lại thành một nỗi buồn cho gia tộc. Sau khi cụ Phan mất, Bá Ngọc sang Nhật du học. Tiếc là sau đó, chàng ta lại quay về mà quy thuận Pháp. Dịp Tết năm 1922, khi Bá Ngọc đang ở Thượng Hải, đã bị ám sát mà hồn về chín suối. Vụ việc ấy, trong sách Cuộc đời cách mạng Cường Để, dành riêng Chương XIII “Vụ Bá Ngọc” mà kể tường tận lắm.../.