Phan Đình Phùng – Người thề chỉ ngừng thở khi giặc ra khỏi bờ cõi

Phan Đình Phùng sinh ra ở vùng Nghệ An, từ nhỏ học hành chăm chỉ, thi đỗ cao, làm quan trong triều đình. Khi Pháp xâm chiếm từng tỉnh miền Trung, triều đình Huế yếu nhược, ký hiệp ước nhượng đất, ra lệnh cho nhân dân không được chống lại, ông vô cùng đau xót. Ông nói: "Đất nước là của tổ tiên truyền lại, sao có thể dễ dàng trao cho người khác? Nhân dân là cha anh em mình, sao có thể để người khác áp bức mà im lặng?". Ông liền từ bỏ chức vụ cao, trở về quê hương, giương cờ Cần Vương, kêu gọi mọi người cùng đứng lên đuổi giặc.

Đã lớn tuổi, sức khỏe không còn mạnh, nhưng ông vẫn đi bộ khắp các rừng núi, các thôn làng, gặp gỡ người dân, giải thích lẽ phải, khuyến khích mọi người tham gia nghĩa quân. Ông sống rất giản dị: ăn cơm trộn rau rừng, mặc quần vải thô, ngủ trên chiếu rơm, không có gì riêng cho mình. Nhiều người khuyên ông nghỉ ngơi, ông lắc đầu: "Chưa khi nào giặc ra khỏi nước, chưa khi nào nhân dân được tự do, thì chưa phải lúc tôi nghỉ ngơi".

Pháp biết ông có ảnh hưởng lớn khắp miền Trung, liền dùng đủ cách: đe dọa giết họ hàng, đốt nhà cửa, hứa cho chức vụ cao, tiền bạc nhiều, nếu ông đầu hàng. Ông đều từ chối thẳng: "Tôi chỉ có một lòng: đuổi giặc, lấy lại độc lập cho nước. Tất cả những thứ khác, tôi không để vào lòng". Pháp bắt anh trai ông giam tại nhà tù, dùng để đe dọa, ông vẫn không đổi ý, nói: "Tình ruột thịt tôi rất quý, nhưng nghĩa lớn với nước tôi càng quý hơn".

Suốt nhiều năm, ông lãnh đạo nghĩa quân chiến đấu kiên cường, dùng cách đánh linh hoạt: khi mạnh thì tấn công đồn giặc, khi yếu thì lui vào núi rừng, giữ vững tinh thần không bao giờ khuất phục. Dù lương thực thiếu, vũ khí cũ, người theo ông dần thưa đi, ông vẫn không hề hối hận. Bị bệnh nặng, ho ra máu, mỗi ngày càng yếu đi, nhưng ông vẫn nằm trên giường chỉ huy, không ngừng một ngày.

Trước khi mất, ông nắm tay những người ở bên cạnh, nói một cách chậm rãi nhưng rõ ràng: "Tôi chỉ tiếc một điều duy nhất: chưa được thấy ngày nước nhà hoàn toàn tự do. Nhưng các bạn đừng bao giờ bỏ cuộc, kiên trì đi, ngày đó chắc chắn sẽ đến". Ông ra đi, nhưng lời thề của ông trở thành lời hứa của cả một dân tộc. Tên tuổi Phan Đình Phùng mãi được nhớ đến như biểu tượng của lòng kiên trung, người suốt đời vì nước, đến hơi thở cuối cùng vẫn không đổi chí.