Phan Kế Toại

rong căn phòng nhỏ ở số nhà 72 Thợ Nhuộm, Hà Nội bộn bề tranh, màu, toan… hoạ sĩ Phan Kế An cho tôi xem những tư liệu về người Cha thân yêu của mình - nhân sĩ yêu nước Phan Kế Toại. Và tôi thật bất ngờ khi được biết cụ đã từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh giao phó trọng trách Uỷ viên Hội đồng Quốc phòng tối cao đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (VNDCCH).

Người nhân sĩ yêu nước

Đường Lâm, xưa còn gọi là Kẻ Mía, đất của hai Vua - hai anh hùng dân tộc - Phùng Hưng và Ngô Quyền, cũng là nơi đã sinh ra nhiều anh tài, danh nhân nổi tiếng như Thám hoa Giang Văn Minh…Dòng họ Phan định cư lâu đời ở Đường Lâm, những người có học vấn, ra làm quan, để lại tiếng thơm thanh liêm cho con cháu noi theo.

Phan Kế Toại sinh ngày 3-2-1892 ở làng Mông Phụ, là con trai thứ ba của cử nhân Phan Kế Tiến. Con đường quan lại đã được cha ông làm quan Tuần phủ Phúc Yên, định hướng cho Phan Kế Toại khi vào học trường Hành chính thuộc địa - trường đào tạo quan lại thuộc địa của Pháp trong ba năm (1911-1914). Tại Kinh đô ánh sáng này, ông đã may mắn được gặp Nguyễn Ái Quốc năm 1911. Và ý tưởng học để giúp dân, cứu nước đã được xác định từ rất sớm trong trái tim yêu nước giàu nhiệt huyết của những thanh niên tiếp thu tri thức mới “tây học” như luật sư Phan Anh, luật sư Nguyễn Mạnh Hà…Con đường quan lộ hanh thông, làm Tri huyện rồi Tuần phủ, Tổng đốc các tỉnh Hà Tĩnh, Tuyên Quang, Kiến An, Nam Định, Lạng Sơn, Phúc Yên, Bắc Ninh, Thái Bình. Ở đâu, cụ cũng trọng hai chữ “An dân”, lấy đạo nghĩa nhân làm gốc. Năm 1944, lúc còn làm Tổng đốc Thái Bình, Phan Kế Toại đã ngầm ủng hộ Việt Minh bằng cách trao một tín phiếu 500 đồng bạc Đông Dương qua ông Nguyễn Công Liệu là một cán bộ Việt Minh.

Làm quan Khâm sai đại thần trong chính phủ Trần Trọng Kim trong buổi giao thời của lịch sử, Cụ cũng như Luật sư Phan Anh, bác sĩ Trần Văn Lai, những trí thức Tây học có lòng yêu nước, thương nòi vẫn ngộ nhận sức mạnh của cường quốc Nhật Bản “đồng chủng, đồng văn, giúp ta đánh Pháp”; và đi theo chủ thuyết cứu nước mà họ không biết rằng chủ thuyết ấy đã lỗi thời. Nhưng cũng may mắn và kỳ diệu thay; chính lòng yêu nước chân chính đã đưa họ đến với cách mạng.

Cụ đã sớm nhận ra bộ mặt tàn ác của phát xít Nhật. Khi quân Nhật ép Cụ phải dụ dân chúng nhổ lúa trồng đay và nộp thóc cho Nhật, Cụ đã cáo ốm tỏ thái độ bất hợp tác; sau đó, cụ ủng hộ Việt Minh bằng cách mua tín phiếu 500 đồng Đông Dương. Cụ không ngăn cản mà còn ủng hộ nhóm bạn bè của con trai mình là Phan Kế An đang học trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương (lúc này trường sơ tán về Sơn Tây) hoạt động trong mặt trận Việt Minh - cất giấu súng đạn trên trần nhà của gia đình ở Đường Lâm. Những cuộc gặp gỡ của đại diện của Việt Minh - ông Lê Trọng Nghĩa (lúc đó là cán bộ Xứ uỷ, Bí thư Đảng đoàn Dân chủ Đảng) với Thủ tướng Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim ngay tại Phủ Khâm sai đã gieo vào tâm trí Cụ nhiều nhận thức mới mẻ về sức mạnh của dân tộc, của Việt Minh trong thời cuộc thế giới. Sau những cuộc tiếp xúc trên, Cụ đã từng nói với Trần Trọng Kim “thế và lực của Việt Minh rất mạnh” để Trần Trọng Kim suy nghĩ giải pháp bắt tay với Việt Minh đánh Nhật – Pháp. Sau nhiều lần đệ đơn xin từ chức, đúng ngày 17/8/1945, triều đình Huế mới cho cụ Phan Kế Toại từ chức - đó cũng là thời điểm quan trọng khi người Hà Nội đã vùng lên, sôi sục như trào dâng thác cuốn không gì ngăn cản được. Tiếng hô “Ủng hộ Việt Minh” của dòng người rầm rập từ quảng trường Nhà Hát lớn kéo qua vườn hoa Diên Hồng (nay là vườn hoa Lý Thái Tổ) dội vào Phủ Khâm Sai. 22 giờ đêm, cụ Phan Kế Toại triệu tập cuộc họp cấp tốc gồm quan một bảo an binh Nguyễn Sĩ Là và ông chánh quản Lại, dặn mọi người: khi cách mạng vào giành chính quyền thì phải mở cổng và không được nổ súng. Rời khỏi Phủ Khâm Sai, cụ đến căn nhà của gia đình ở Hàng Bột. Đêm ấy, đêm không ngủ của người Hà Nội, xông lên đoạt trời dội vào tâm tư của người nhân sĩ yêu nước…Cụ trở về quê hương Đường Lâm.