Phan Thanh Giản – Một trí thức lớn trong thời kỳ mất nước
Trần Hà Hương Giang
Phan Thanh Giản là một nhân vật lịch sử phức tạp của thế kỷ XIX. Ông sinh năm 1796 tại Vĩnh Long và là người đầu tiên ở Nam Bộ đỗ Tiến sĩ dưới triều Nguyễn. Ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng và được đánh giá là một người có học vấn, thanh liêm.
Khi thực dân Pháp xâm lược Nam Kỳ, Phan Thanh Giản tham gia các cuộc thương lượng với Pháp. Ông là một trong những quan lại phải đối mặt trực tiếp với tình thế cực kỳ khó khăn khi quân Pháp có ưu thế quân sự lớn.
Năm 1862, triều Nguyễn ký Hòa ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Phan Thanh Giản là một trong những người tham gia đàm phán và vì vậy sau này chịu nhiều sự phê phán.
Năm 1867, Pháp tiến hành chiếm ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ. Phan Thanh Giản lúc đó giữ chức Kinh lược sứ. Trước sức mạnh quân Pháp, ông đã không thể tổ chức kháng chiến hiệu quả và các thành lần lượt thất thủ.
Sau khi mất quyền kiểm soát, Phan Thanh Giản tự sát.
Đánh giá về Phan Thanh Giản trong lịch sử rất phức tạp. Có người phê phán ông vì những quyết định ngoại giao dẫn đến việc mất đất, trong khi những người khác nhìn nhận ông như một vị quan trung thành, thanh liêm nhưng bất lực trước tình thế quân sự quá chênh lệch. Chính sự phức tạp ấy khiến Phan Thanh Giản trở thành một nhân vật rất đáng nghiên cứu khi viết về lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.
