PHAN THÊM (1913 - 2008)

Đồng chí Phan Thêm tên thật là Phan Khắc, sinh năm 1913, tại làng Thọ Khương, nay thuộc xã Tam Hiệp, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Là con út trong gia đình có 9 anh chị em. Tuy gia đình nghèo nhưng Phan Thêm vẫn được cha mẹ cho đi học đến nơi đến chốn, 10 tuổi mới bắt đầu đi học. Thi đỗ bằng yếu lược, bỏ học lớp nhứt, rồi sau đó thi đỗ bằng sơ đẳng Primaire, rồi theo học tại trường Dòng ở Huế.

Vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, không có tiền ăn học nên Phan Thêm phải nghỉ giữa chừng, về dạy học ở các hương trường (cấp I bây giờ). Lúc đầu dạy ở trường Phú Xuân, gần Tam Kỳ, sau về dạy ở trường Sơn Tịnh, Quảng Ngãi, đồng chí được mọi người biết đến là thầy giáo dạy giỏi có tiếng ở trong vùng. Từ những năm 1933 - 1934, thầy giáo Khắc có điều kiện sớm tiếp xúc với chủ nghĩa Cộng sản, qua những cuộc giao lưu chơi đàn, đá bóng, nhất là đọc sách báo và tiếp xúc với những thanh niên giác ngộ trước như Võ Minh, Trần Học Giới...

Đầu năm 1936, Pham Thêm chính thức tham gia hoạt động cách mạng; tháng 3 năm 1938, đồng chí được Nguyễn Phùng, Bí thư Tổng ủy Đức Hoà và Nguyễn Sắc Kim, là những người trực tiếp dìu dắt giới thiệu và kết nạp vào Đảng, được cử làm Bí thư Chi bộ ghép Vân Trai - Thọ Khương gồm các đồng chí Phan Thị Nễ, Phan Quang Trọng và Võ Sạ. Nhiệm vụ của Chi bộ chủ yếu là phát động quần chúng tham gia vào các tổ chức dân chủ để giác ngộ quần chúng; các tổ chức được thành lập như: hội buôn thuốc Bắc, hội lợp nhà, hội bóng đá, hội nuôi lợn, hội truyền bá chữ quốc ngữ… Đặc biệt, hội truyền bá chữ quốc ngữ đã lập được một tủ sách gồm các loại sách, báo mới như: Thời thế, Thời mới, Nhân dân mới và nhiều loại sách do Nhà xuất bản của Đảng phụ trách. Trong đó có bộ sách “Dân cày” gồm 3 tập, được nhiều thanh niên truyền tay nhau đọc.

Sau khi đồng chí Nguyễn Phùng được bầu làm Bí thư Phủ ủy Tam Kỳ, đồng chí Phan Thêm được cử thay đồng chí Nguyễn Phùng làm Bí thư Tổng ủy Đức Hoà. Bấy giờ phong trào phát triển mạnh ở phía nam Tam Kỳ, hai tổng Đức Hoà và An Hoà là cơ sở an toàn cho các đồng chí phủ ủy, Tỉnh ủy hoạt động, là địa bàn tiếp giáp với tỉnh Quảng Ngãi - nơi có phong trào cách mạng đang lên mạnh.

Ngày 14 tháng 7 năm 1939, thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, Phủ ủy Tam Kỳ tổ chức lễ mitting kỷ niệm Đại Cách mạng Tư sản Pháp (14/7/1789 – 14/7/1939) và chính ngày này (14/7), cuộc mitting ở Núi Cấm, Quảng Phú (nay là xã Tam Phú, thành phố Tam Kỳ) diễn ra nhằm phát động phong trào cách mạng trong phủ, tiếp tục đấu tranh đòi quyền lợi về dân sinh, dân chủ, chống chế độ thống trị của thực dân Pháp và bọn vua quan Nam Triều, chống chiến tranh đế quốc, phát huy ảnh hưởng của Đảng trong nhân dân. Đồng chí Phan Khắc cùng với Khưu Thúc Cự, Võ Sạ chủ trì buổi mitting rất thành công. Bọn mật thám và chính quyền địa phương rất tức tối nhưng không làm gì được. Tuy vậy, chỉ mười ngày sau đích thân tên Reynand, Chánh mật thám cùng với Nghè Đào đưa lính về Tam Kỳ bắt các đồng chí trong buổi diễn thuyết. Ngay sau khi bắt, chúng tuyên án đồng chí Nguyễn Như Khuê, Lê Trọng Nghĩa, Võ Sạ và Khưu Thúc Cự một năm tù, các giáo viên tham gia mitting tuy không bị tù nhưng không được dạy nữa. Bị cấm dạy học, đồng chí Phan Thêm bàn với vợ là Trần Thị Nguyên - một người hoạt động rất tích cực trong phong trào phụ nữ, bán nhà cửa ruộng vườn đưa gia đình lên núi Ông Sầm (thuộc thôn Thọ Khương) để làm ăn sinh sống che mắt địch tiếp tục gây dựng cơ sở, tạo điều kiện cho cán bộ hoạt động đi lại thuận lợi, tránh bị bọn mật thám Pháp theo dõi.

Tháng 9 năm 1939, Phủ ủy Tam Kỳ triệu tập cuộc họp mở rộng tại Trảng cát Bà Mù (Tam Hiệp). Tại hội nghị này Phan Thêm được bổ sung vào Phủ ủy và được cử đi dự cuộc họp Tỉnh ủy Quảng Nam.

Sau khi có ý kiến của Xứ ủy Trung kỳ, tỉnh Quảng Nam quyết định tách Đà Nẵng ra và thành lập Thành ủy Đà Nẵng thuộc sự quản lý trực tiếp của Xứ ủy, Tỉnh ủy Quảng Nam được củng cố, đồng chí Phan Thêm được bổ sung vào Tỉnh ủy Quảng Nam.

Ngày 01 tháng 9 năm 1939, chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, bọn thực dân phản động giải tán Đảng Cộng sản Pháp, truy tố Đảng Cộng sản Đông Dương, thủ tiêu các quyền tự do, dân chủ mà nhân dân đã giành được trong thời kỳ đấu tranh đòi dân sinh - dân chủ 1936 -1939. Tỉnh ủy Quảng Nam tiến hành hội nghị bàn kế hoạch triển khai thực hiện chỉ thị của Trung ương. Đồng chí Phan Thêm được đi dự và sau khi dự hội nghị ở tỉnh về chưa kịp triển khai chỉ thị của Trung ương và kế hoạch của Tỉnh ủy thì bị bắt vì liên quan tới việc đồng chí bảo vệ đồng chí Nguyễn Xí, cán bộ Tỉnh ủy Quảng Ngãi bị truy nã đang lẩn trốn ở vùng Thọ Khương. Khi về, đồng chí còn đưa theo cả đồng chí Nguyễn Đức Thưởng - cán bộ Tỉnh ủy Quảng Trị cũng đang bị địch truy nã. Lúc này, bọn địch tăng cường bắt bớ, lũ mật thám rình rập suốt ngày đêm nên cơ sở của ta bị bể vỡ nhiều nơi.

Cuối tháng 9 năm 1939, Đảng bộ Đảng Cộng sản Đông Dương tỉnh Quảng Nam bị vỡ. Đồng chí Phan Thêm cùng với các đồng chí Nguyễn Thành Hãn, Trần Tống, Nguyễn Đức Thiệu, Nguyễn Phùng bị bắt[1]. Sau khi bị bắt, đồng chí Phan Thêm bị chúng đưa vào nhà lao Hội An, chúng tra tấn, dụ dỗ rồi lại tra tấn. Những trận đòn roi cùng với các hình thức tra tấn vô cùng dã man khác đã làm cho một số đồng chí không giữ được tinh thần, có đồng chí khai Phan Thêm phụ trách 12 chi bộ, lập tức chúng gọi đồng chí lên tiếp tục tra tấn, vừa đánh phủ đầu chúng vừa hỏi.

- Tổ chức của mày gồm những ai ?

Thoáng nghĩ, mặc dù cơ sở báo rằng: có đồng chí khai Phan Thêm phụ trách tổ Đảng của tổng Đức Hoà với 12 chi bộ, nhưng bọn địch chưa nắm được gì cả. Chúng tiếp tục kẹp hai dái tai và dùng điện tra đồng chí. Cũng câu hỏi như cũ lặp đi lặp lại, đồng chí ngất đi. Tỉnh dậy thấy mình đã nằm trong xà lim. Do đã có người khai nên đồng chí nhận có chỉ đạo 12 chi bộ nhưng tìm cách giấu bớt đảng viên, khai một đảng viên sinh hoạt ở nhiều chi bộ và khai cả cho số quần chúng đã chết, nhờ vậy số đảng viên bị khai rất ít và những đồng chí cốt cán vẫn được bảo vệ.

Chúng tuyên án 5 năm tù, nhưng sau đó do chống án nên bị tuyên phạt thêm 2 năm nữa và đưa đi nhà đày Buôn Ma Thuột cuối năm 1940 cùng các đồng chí Nguyễn Thành Hãn - Bí thư Tỉnh ủy Quảng Nam, Nguyễn Đức Thiệu, Trần Tống. Riêng đồng chí Nguyễn Phùng và Nguyễn Như Khuê, chúng đưa đi Lao Bảo và cả hai đồng chí đều hy sinh ở đó.

Sau khi bị đày lên nhà tù Buôn Ma Thuột, Phan Thêm cùng với các đồng chí tù chính trị đấu tranh chống lại chế độ hà khắc của nhà tù, không những thế các đồng chí còn biến nhà tù thành trường học chính trị, bồi dưỡng và rèn luyện ý chí cách mạng. Sau khi kể về việc mình đã khai báo ở ngoài cho hai đồng chí Trần Hữu Dực và Nguyễn Chí Thanh, đồng chí được đồng chí Dực động viên: Đã khai dù ít, dù nhiều đều có tội với cách mạng, chúng ta không khai cũng không tìm cách chết đi để khỏi bị tra tấn. Chúng ta phải sống để làm cách mạng. Và đồng chí Trần Hữu Dực đã là một tấm gương về điều đó, bọn mật thám đầu sỏ cũng phải đầu hàng anh. Đó là bài học đầu tiên vô cùng quý giá mà Phan Thêm được các đồng chí đàn anh chỉ bảo.

Trong tù đồng chí cùng với anh em tham gia các cuộc đấu tranh đòi thay đổi tên quản ngục gian ác “Mốt - xin”. Việc đổi được “Mốt - xin” đi không chỉ là thắng lợi của tù chính trị với cai ngục mà còn có ý nghĩa lớn hơn - đó là sự thất bại của chính quyền bảo hộ trước những cuộc đấu tranh kiên cường của các chiến sĩ cộng sản, hơn nữa là thắng lợi của cuộc đấu tranh về tư tưởng, lập trường trong nội bộ tù nhân.

Vào đầu năm 1944, sau những cuộc đấu tranh thắng lợi, các đồng chí trong tù tổ chức một cái Tết Nguyên đán chưa từng có (duyệt binh chào cờ đỏ sao vàng), người ngoài cuộc thật khó tin và hình dung được. Những chiến sĩ cộng sản trong tù đày được tôi luyện và là những viên gạch hồng góp phần tạo nên thành công của cuộc cách mạng tháng Tám năm 1945.

Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945, tình hình bấy giờ có nhiều thuận lợi cho ta. Bọn Nhật buộc phải thả tù chính trị. Theo sự phân công của ban lãnh đạo trong tù, đồng chí Phan Thêm và đồng chí Phượng - Quảng Ngãi được phân về Quảng Ngãi, nhưng chưa bắt được liên lạc thì đồng chí Phan Thêm về Quảng Nam để hoạt động. Tháng 6 năm 1945, Tỉnh ủy hợp mở rộng tại Thọ Khương, Tam Kỳ, đồng chí Phan Thêm được bổ sung vào Tỉnh ủy, lúc này đồng chí mới lấy tên là Phan Thêm với ý nghĩa bổ sung thêm vào Tỉnh ủy.

Để chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền, Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Nam cử đồng chí Phan Thêm và Nguyễn Thuý vào Quảng Ngãi gặp đồng chí Trương Quang Giao - Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ngãi để trao đổi tình hình và rút kinh nghiệm phong trào du kích Ba Tơ. Trong giấy đi đường của đồng chí có thư của Tỉnh ủy Quảng Nam viết tắt là “TV Quảng Nam” gửi “TV Quảng Ngãi” nên sau khi bị Việt Minh Quảng Ngãi bắt đồng chí bị nghi là thành viên của tổ chức Tân Việt Quảng Nam (một tổ chức phản động lúc bấy giờ), thế là đồng chí bị nhốt vào chuồng bò (sau này có thêm bí danh là Chuồng bò do các đồng chí Quảng Ngãi tặng cho). Khi bị đưa ra xử bắn, đồng chí đã bình tĩnh đấu tranh và đề nghị được gặp đồng chí Trương Quang Giao, lúc đó có bắn cũng không muộn. Cuối cùng đồng chí được thả ra và nhanh chóng về lại địa phương.

Do gặp khó khăn trong khi liên lạc với Tỉnh ủy Quảng Ngãi nên khi đồng chí về thì cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Quảng Nam đã nổ ra, với lòng nhiệt huyết cách mạng, đồng chí tham gia ngay vào đội quân khởi nghĩa giành chính quyền.

Cách mạng tháng Tám thành công, trong không khí tràn đầy phấn khởi, với bao công việc mới mẻ. Ngày 02 tháng 9 năm 1945, tại thị xã Hội An, Tỉnh ủy và Ủy ban Việt Minh tỉnh tổ chức mitting mừng thắng lợi cuộc tổng khởi nghĩa và ra mắt Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Quảng Nam do đồng chí Nguyễn Xuân Nhĩ làm Chủ tịch; đồng chí Phan Thêm được phân công làm ủy trưởng điều tra.

Nhận nhiệm vụ được vài tuần thì có lệnh của Xứ uỷ điều đi nhận công tác mới. Ra Huế gặp đồng chí Nguyễn Chí Thanh - Bí thư Xứ ủy Trung kỳ và đồng chí Trần Hữu Dực - Chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng Trung bộ. Đồng chí Phan Thêm được cử làm đặc phái viên Xứ ủy đi công tác Tây Nguyên. Bấy giờ là khoảng tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp đã trở lại gây chiến ở Nam bộ và năm 1946, chúng chiếm lại Tây Nguyên, nên tình hình ở đây rất căng thẳng, lực lượng của ta rất mỏng.

Ngay sau khi đặt chân đến đất Gia Lai - Kon Tum, nhiệm vụ cấp bách là chọn đối tượng để tuyên truyền phát triển đảng viên, tiến tới thành lập các tổ chức cơ sở Đảng. Chỉ một thời gian ngắn, đồng chí đã thành lập được một chi bộ gồm 9 đảng viên, do đồng chí Nguyễn Đường làm Bí thư. Đến tháng 12 năm 1945, Đảng bộ tỉnh Gia Lai - Kon Tum được thành lập lấy tên là Đảng bộ Tây Sơn do đồng chí Phan Thêm làm Bí thư.

Từ sau ngày thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam bộ (23/9/1945), nhất là khi Gia Lai bị địch khiêu khích lấn chiếm tháng 12 năm 1945, Đảng bộ phát động nhân dân mitting biểu tình phản đối sự xâm lược của thực dân Pháp, nâng cao tinh thần cảnh giác, sẵn sàng chiến đấu bảo vệ quê hương, thực hiện chủ trương vũ trang hoá toàn dân của Đảng và phong trào “quân sự hoá toàn dân”. Tháng 11 năm 1945, Chi đội 5 được thành lập, lấy tên là chi đội Tây Sơn, Ban chỉ huy Chi đội gồm Phan Phong, Phan Thêm và Võ Văn Dật.

Để tăng cường lãnh đạo phong trào kháng chiến ở Tây Nguyên, tháng 9 năm 1947, thay mặt Trung ương Đảng, đồng chí Phạm Văn Đồng quyết định thành lập Ủy ban chỉ huy Tây Nguyên, sau thành lập Khu 15, đặc trách ba tỉnh Tây Nguyên, đồng chí Phan Thêm được cử làm Ủy viên Ban Cán sự Khu 15, Bí thư Đảng ủy, kiêm Chính ủy Trung đoàn 210 sau hợp nhất thành Trung đoàn 120 Tây Nguyên.

Tháng 7 năm 1948, đồng chí Phan Thêm chuyển sang công tác tại Nông hội của Liên khu 5 với chức vụ Bí thư Nông hội. Tháng 4 năm 1951, được điều ra Việt Bắc làm Bí thư Ban Chấp hành Đảng bộ Tổng cục Chính trị quân đội. Tại đây đồng chí có dịp cùng công tác, cùng chiến đấu với các đồng chí thế hệ đàn anh như: Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu... tham gia các chiến dịch: Hoà Bình, Tây Bắc, Thượng Lào, Điện Biên Phủ.

Sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, đồng chí được cử làm phái viên Tổng cục Chính trị đi tiếp quản Thủ đô và bổ sung làm Chủ nhiệm Chính trị Sư đoàn 308. Năm 1959, đồng chí được biệt phái làm Chánh Văn phòng Hội đồng phục viên Trung ương.

Năm 1960, đồng chí Phan Thêm được Trung ương cử làm Vụ Trưởng Vụ Thương binh dân chính - Bộ Nội vụ (nay là Bộ Lao động - Thương Binh và Xã hội) cho tới năm 1974, đồng chí nghỉ hưu.

Sau khi về hưu, với tình yêu quê hương, nơi đã từng sinh ra và nuôi dưỡng mình trong hai cuộc kháng chiến ác liệt; đồng chí đã trở về công tác và đóng góp sức mình cho quê hương; đồng chí được cử làm Phó Chủ tịch Mặt trận và Hội trưởng Hội lão thành, đồng thời tham gia xây dựng Bảo tàng Cách mạng tại thị xã Tam Kỳ (nay là thành phố Tam Kỳ). Năm 1981, đồng chí trở về sống cùng con cháu tại Thủ đô Hà Nội; với lòng nhiệt tình và say mê với công việc, đồng chí Phan Thêm lại tiếp tục tham gia các đoàn thể và các hoạt động trong công tác xã hội.

Gần cả cuộc đời, sống, chiến đấu, cống hiến không biết mệt mỏi cho sự nghiệp đấu tranh, giải phóng quê hương, giải phóng dân tộc; đồng chí Phan Thêm luôn thể hiện là con người cách mạng kiên trung, xứng đáng với truyền thống quê hương “Trung dũng kiên cường”. Cuộc đời và sự nghiệp của đồng chí qua các thời kỳ chiến tranh ác liệt cũng như trong sự nghiệp xây dựng đất nước mãi là tấm gương sáng cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau.

Với những cống hiến, hy sinh đó, đồng chí đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều danh hiệu cao quý: Huân chương Độc lập hạng Nhì; Huân chương Chiến thắng hạng Nhất; Huân chương Chiến công hạng Nhì; Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng nhì; Huy chương vì sự nghiệp Tuyên giáo; Huy chương “Vì sự nghiệp Lao động - Thương binh và xã hội” cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Vì tuổi cao sức yếu đồng chí đã từ trần vào hồi 10 giờ ngày 19 tháng 12 năm 2008.