Hôm sau tôi cùng anh Chánh sang Nghĩa Lâm thăm các chiến sĩ đang điều trị bệnh sốt rét và ghẻ lở. Ở đây ta có liên lạc được cơ sở trong nhà thương tỉnh giúp đỡ thuốc men và điều trị. Trong dịp này tôi được đồng chí Chúc dẫn đường đi thăm từng nhà và gặp đồng chí Nguyễn Quang Lâm đang hoạt động trong ban thanh niên cứu quốc Tư Nghĩa. Hỏi qua tình hình không có gì thay đổi, tôi quyết định đi thẳng xuống thị xã để đón đồng chí Hoạt trở vào cơ quan ấn loát cho kịp.
Đạp xe qua khỏi sân bay, thì đột nhiên lù lù bao nhiêu là lính Nhật. Quay lại thì dễ bị nghi ngờ. Tôi thản nhiêh huýt sáo đạp xe thong thả lướt trên đường. Tôi chuẩn bị tư thế nếu chúng ách lại lục soát thì chỉ có bắn rồi chạy tháo thân (tôi có mang khẩu ru-lô trong người). Vào thị xã không có tên Nhật nào, nhưng khi đến gần núi Bút thì lại đầy lính Nhật. Đèo đồng chí Hoạt trên xe, tôi hỏi vì sao bọn chúng trú đây đông thế?
- Đường xe lửa phía ngoài bị hỏng, bọn chúng không ra được. Chúng phải đổ quân vào các làng của thị xã để tránh máy bay Mỹ ném bom - Hoạt nói.
Một ý nghĩ nảy ra. Trước nay chỉ thấy quân Nhật chuyển vào nhiều, để rồi qua Thái Lan, Miến Điện... Nay lại chuyển ra chắc là bị đánh mạnh ở Việt Bắc hay bên Trung Quốc. Dù sao thì đây cũng là biểu hiện của sự thất bại của chú lùn ở Đông Nam Á.
Tôi càng nôn nao lo lắng. Phải khẩn trương tập trung đại đội Hoàng Hoa Thám cho kịp động viên duyệt binh để sẵn sàng lên đường chiến đấu kịp thời cơ.
Về đến cơ quan, anh Tâm đưa cho tôi xem mấy tờ (Chơn độc lập tờ, Tạp chí xung phong số 3 mới in xong và một số bài anh chuẩn bị cho số 4). Lúc này tờ Tạp chí xung phong bài vở vững vàng, trình bày và in ấn khá đẹp. Một tuần trôi qua, công tác chuẩn bị tập trung toàn đại đội Hoàng Hoa Thám đã được truyền đạt đến các đồng chí phụ trách đang lưu động theo từng trung đội ở nông thôn. Các ban quân nhu huyện đã chuyển lương thực trang bị lên suối Chí để tiếp tế theo kế hoạch sẵn sàng chiến đấu. Một số trung đội đang tập luyện và các đội lưu động ở gần để tập trung về Núi Lớn.
Trưa ngày 14 tháng 8, trên đường đến cơ quan thường trực Tỉnh ủy đóng tại Thi Phổ (gần nhà anh Trần Lương), gặp đồng chí Trần Chí Hiền từ Huế vào Nha Trang đang sửa chữa chiếc xe con, chào hỏi chưa dứt lời thì đồng chí Hiền nói: - Quân Nhật đã đầu hàng Đồng minh rồi - Chắc không? Tôi hỏi lại. - Đêm hôm qua tôi ở Huế nghe rađiô, Nhật Hoàng tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Hiền nói - Thế thì mời đồng chí đi với chúng tôi vào cơ quan nói rõ để các đồng chí Tỉnh ủy nghe. Đây là một tin rất hệ trọng. Nếu sai đồng chí phải chịu trách nhiệm trước Đảng.
Sau khi nghe, đồng chí Trương Quang Giao (bí thư) cùng tôi trao đổi. Tin như vậy thì phải ra lệnh tổng khởi nghĩa chứ còn chờ đợi gì. Lúc này cơ quan chỉ có đồng chí Giao và tôi. Thảo chỉ thị số 8 (không có đồng chí đánh máy), chúng tôi lót giấy than viết tay, cấp tốc cho liên lạc chạy đến các Việt Minh phủ huyện. Chỉ thị số 8 viết: "Giặc Nhật đã đầu hàng Đổng minh. Các cấp hội, các ban chấp hành phải cấp tốc huy động toàn dân nhanh chóng vũ trang để kịp thời khởi nghĩa. Tình thế cấp bách, phải triệt để thi hành chỉ thị không được chậm trễ. Các đội tự vệ, tiểu đội du kích phải sẵn sàng!".
"Bạn chấp hành các cấp hội đều phải thi hành kỷ luật, triệt để huy động bằng hình thức công khai truyền đơn, cờ, áp phích, công khai biểu tình, mít tinh, võ trang, bắt giữ Việt gian".
Anh Giao bảo bây giờ Đôn phải chạy ra tìm anh Chánh về đây ngay. Tôi phóng xe ra đến nam núi Bút thì gặp anh Chánh đang phóng xe vào. Quay xe đi song song, tôi báo tin cho anh Chánh, thì anh Chánh cũng nói: Được tin chính xác trong thị xã đưa ra là Nhật đầu hàng nên tôi đạp xe vào đây. Thế là chính xác.
Về đến cơ quan, ba chúng tôi và có anh Hồ Thiết cũng vừa về, trao đổi xong ra chỉ thị số 9 nói rõ:
1. Tước khí giới quân Nhật và bảo an.
2. Phải huy động tự vệ du kích bảo vệ giữ gìn cơ quan cách mạng.
3. Phải huy động thợ rèn trong mỗi làng để rèn khí giới công khai.
4. Các cấp bộ và các ban chấp hành tổng làng đều phải may cờ Việt Minh cho nhiều.
Tôi và anh Chánh thống nhất kế hoạch quân sự. Ngày 15 và 16 tiến công chiếm các đồn miền núi, cướp vũ khí trang bị thêm cho ta.
- Đại đội Phan Đình Phùng có nhiệm vụ tiến công chiếm các đồn Gi Lăng, Sơn Hà, Trà Bồng, sau chuyển xuống phối hợp nhân dân khởi nghĩa chiếm huyện lỵ Sơn Tịnh, Bình Sơn và tây Tư Nghĩa.
- Đại đội Hoàng Hóa Thám có nhiệm vụ tiến công chiếm đồn Ba Tơ, Minh Long, Trường An và Nghĩa Hành, sau chuyển xuống phối hợp nhân dân khởi nghĩa chiếm huyện Mộ Đức, Đức Phổ. Bước sau sẽ phối hợp hai cánh quân bao vây tỉnh lỵ Quảng Ngãi và huyện lỵ Tư Nghĩa, chờ mệnh lênh tiếp sau. Hai bên phải giữ đường liên lạc qua Truông Ổi (tây Tư Nghĩa đông Nghĩa Hành) và các đường dự bị khác.
Ra khỏi cơ quan, trời chiều còn đỏ rực trên ngọn Núi Lớn. Tiếng tù và, tiếng mõ xa xa. Bỗng nhiên một hồi trống lớn rồi gióng ba thúc giục đùng đùng đùng và tiếng tù và tu tu tu dội lên trong xóm phía tây đường, rồi cờ đỏ sao vàng bay trên đoàn người vác đòn xóc, câu liêm, cuốc chĩa, rựa phát bờ, dao xắt chụối... đủ các, thứ vũ khí trong tay. Lại có từng nhóm nông dân băng qua các nẻo đường để đến nơi tập họp. Tôi hỏi việc gì mà chạy dữ vậy anh? Khởi nghĩa, khởi nghĩa rồi mà anh chưa biết à? Vừa nói vừa vút qua đường mất hút.
Tôi sực nhớ và nghĩ sao mà nhanh thế! Thật là khẩn cấp, thật là mau lẹ quá, người thực trong cuộc mà thấy như mơ. Về đến đồng Cát - Thiết Trường thì nam phụ lão ấu đang đổ ra đường xôn xao bàn tán thúc giục nhau may cờ may băng...
Không cần nghe, không cần quan sát gì nữa, tôi đạp xe chạy thẳng về cơ quan thì trên đồn Thương Chánh, từng đoàn người kéo xuống nói huyên thuyên: "Phải kiên quyết trấn áp nó mới chịu giao". Tôi hỏi xen ngang: "Giao cái gì?". "Khẩu súng lục".
Tôi đang viết vội mấy cái lệnh gởi các đồng chí phụ trách quân sự ở Mộ Đức, Đức Phổ tập trung du kích dự bị trong đêm có mặt ở chiến khu và nói với anh Tâm cho in nhiều truyền đơn bướm bướm và biểu ngữ kêu gọi khởi nghĩa.
Chị Trần Hàm thúc giục ăn cơm rồi đi kẻo đói. Chợt anh Thành (em út anh Hàm) đem giao một khẩu súng ru lô và mấy khẩu súng trường cho ban chỉ huy. | Đêm 14 chúng tôi vượt qua đèo Suối Ngổ đi đến suối Chí, địa điểm tập hợp toàn đội. Ở đây đã có mặt các đồng chí cán bộ cũ và mới: Đức, Nhạn, Phước, Trinh, Anh, Hoa, Họa, Trần Công Khanh, Khai, Dũ và Minh Thi, Trúng, Lê Kích, Mai Láo, Trần Hiệp, Nguyễn Văn Lịnh, Lâm Tự, Trân Công, Anh, On, Đinh San...
Biên chế cán bộ chiến sĩ vào 5 trung đội: Nguyễn Nghiêm, Cử Đình, Phạm Hồng Thái, Tư Tân, Ngô Đán và một đội dự bị, một ban thông tin tuyên truyền do đồng chí Tâm phụ trách với Hoạt, Nai, Dũng.
Mọi công việc sắp xếp, điều chỉnh vũ khí súng đạn, gươm dao đầy đủ cho các đơn vị.
Toàn đại đội tập hợp nghiêm chỉnh trước lá cờ của Tỉnh ủy giao cho tôi. Lúc này tiếng trống tiếng tù và đã vang vọng khắp nơi. Ai nấy đều nôn nao sốt ruột, mong được nhận nghiệm vụ để xuất quân, nên tôi chỉ nói vắn tắt mấy lời:
Thưa các đồng chí!
Từ ngày khởi nghĩa Ba Tơ, trải qua cuộc rèn luyện thử thách trên chiến khu Cao Muôn, rồi chuyển về đồng bằng sống trong lòng dân, bát cơm chén nước là của nhân dân nuôi dưỡng chúng ta. Thanh niên du kích, tự vệ là con em của đồng bào giao sinh mạng cho chúng ta.
Đội du kích Cứu quốc quân, đại đội Hoàng Hoa Thám chúng ta lớn mạnh đông đủ như ngày nay, là để hy sinh chiến đấu, giành độc lập cho Tổ quốc. Đó là sứ mạng nhân dân giao phó cho chúng ta.
Ngày nay thời cơ đã đến, quân Nhật đã đầu hàng Đồng minh. Tỉnh ủy Quảng Ngãi đã ra lệnh Tổng khởi nghĩa giành chính quyền.
Nhiệm vụ của đại đội ta trước hết là tiến công chiếm các đồn Ba Tơ, Minh Long, Trường An và phối hợp nhân dân khởi nghĩa chiếm huyện Nghĩa Hành và Mộ Đức, Đức Phổ. Rồi phối hợp với đại đội Phan Đình Phùng ở phía bắc tiến lên giải phóng thị xã Quảng Ngãi. Đây là trận chiến quyết liệt với quân xâm lược Nhật và bọn tay sai. Các đồng chí hãy noi gương các liệt sĩ anh hùng đã xả thân vì nước như các cụ Lê Trung Đình, Tự Tân, Nguyễn Nghiêm... mà các đồng chí được mang tên các trung đội của mình. Các đồng chí hãy quyết tâm chiến đấu đến cùng, hãy anh dũng và kiên quyết làm tròn nhiệm vụ đã được giao phó. Chúng ta cùng thề "Hy sinh vì Tổ quốc" "Việt Nam độc lập muôn năm!".
Gần trưa các đơn vị tiến quân lên Ba Tơ, Minh Long, Trường An. Đến chiều có thư về báo cáo nhân dân và tự vệ ở Ba Tơ đã khởi nghĩa cướp chính quyền xong, lực lượng bảo an đã đầu hàng nộp súng. Con 12 tên Nhật khi nghe tiếng trống tiếng mõ nổi lên thì bỏ chạy vào rừng. Phía Minh Long cũng đã cướp chính quyền xong, ở Trường An không còn địch nên đồng chí Nhạn đưa trung đội xuống Đức Phổ. Đến nơi được tin đồng bào đã cướp chính quyền nên chuyển quân ra hướng Mộ Đức.
Đến mờ sáng ngày 16 tháng 8 tôi và anh Trần Công Khanh cùng hai trung đội đã áp sát bao vây quận lỵ Nghĩa Hành, đồng thời các đoàn biểu tình từ phía tây trên bộ, dưới thuyền cờ giong, trống gióng ào ào kéo đến. Tên tri huyện ra lệnh cho bảo an binh đầu hàng. Vừa lúc ấy thì đoàn biểu tình phía đông kéo lên. Dọc bờ sông Vệ đỏ rực cờ trong làn sóng người hô vang khẩu hiệu "Việt Nam độc lập muôn năm! Mật trận Việt Minh muôn năm!".
Kế hoạch giải phóng miền núi và cướp chính quyền Nghĩa Hành xong và được tin Mộ Đức, Đức Phổ đã cướp chính quyền xong trong ngày 15 tháng 8. Chiều ngày 16 chúng tôi chuyển quân xuống Kỳ Thọ - Hòa Vang, gởi báo cáo cho thường trực Tỉnh ủy và anh Chánh (lúc này thường trực ở Xuân Phổ). Được thư Mộ Đức báo tin đêm 14 tháng 8 một xe Nhật bị hỏng đứng ở phía nam chợ Cát, đồng chí Trần Thành chỉ huy tự vệ định bí mật tiếp cận tập kích. Bị lộ bọn Nhật bắn đồng chí Thành trúng đạn hy sinh. Đồng bào nổi trống mõ, địch bỏ chạy lên rừng. Trưa ngày 15, bọn Nhật ở Quảng Ngãi vào lùng sục đốt mấy nhà dân trong vùng.
Một trung đội do đồng chí Hoa đội trưởng, đồng chí Nhơn chính trị viên, có nhiệm vụ tiến xuống đông Mộ Đức để qua đông Tư Nghĩa, đã bố trí phá cống Mỏ Cày để phục kích đánh xe Nhật. Đến tối, đang chuyển quân theo đường 1 thì gặp bốn xe Nhật từ Quảng Ngãi vào, ta triển khai phục kích bên đường bắn vào đèn xe rồi xung phong, chém được một số Nhật, nhưng đoàn xe thứ hai tiếp đến, dừng lại chi viện, ta bị thương vong một số phải rút lui. Kết quả ta diệt được nhiều địch nhưng không kịp thu hết vũ khí.
Nghe tiếng súng vòng cầu nổ nhiều ở hướng Mỏ Cày, chúng tôi cho trung đội đồng chí Huỳnh Quang Lầu tiến xuống phía bắc thị trấn Sông Vệ phục kích chi viện. Suốt đêm Nhật không vào ra. Đến gần trưa, tôi ra lệnh rút quân về phía tây đường sắt. Nhưng đồng chí Nguyễn Duân (Việt Minh Tư Nghĩa) yêu cầu chậm lại để ăn cơm đồng bào úy lạo chiến sĩ. Tôi không từ chối được, nên để đơn vị ở phía tây thị trân. Vừa ăn cơm xong, mấy xe Nhật từ phía nam ra. Thấy đồng bào đang tập trung đông ở bắc cầu sông Vệ, chúng xả súng bắn bừa bãi để chạy qua. Một số đồng bào bị thương. Trung đội đồng chí Huỳnh Quang Lầu bị tử thương ba, trong đó có đồng chí Dũ và Nai. Đứng trước thi hài các đồng chí hy sinh, cúi đầu vĩnh biệt khi mai táng, lòng tôi đau xót bao nhiêu, thì căm thù uất hận bây nhiêu. Chúng tôi cùng thề quyết tiếp tục sự nghiệp đến thắng lợi cuối cùng. Trong đêm 15 ấy, nghẹn ngào viết thư báo cáo cho anh Chánh, nước mắt tôi cứ nhỏ xuống từng hạt làm nhòe trang giấy mà tôi không làm sao ngăn được, thì cũng là lúc nhận được thư anh Chánh báo tin đại đội Phan Đình Phùng đã hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ miền núi. Đồng bào Sơn Tịnh, Bình Sơn cũng đã cướp chính quyền xong, ở đồn Gi Lăng ta đã dùng mưu bắt tên quản Trân, buộc hắn đầu hàng giao đồn cho ta nên không đổ giọt máu nào. Nhưng đánh Nhật ở đầu cầu Châu Ô thì đồng chí Tuôi cán bộ trung đội đã hy sinh.
Riêng ở Xuân Phổ, khi ta phát động khởi nghĩa, mấy tên Nhật kéo đến uy hiếp đàn áp. Bị đồng bào bao vây đâm chết mây tên, bọn chúng bỏ xe chạy bộ. Đoán thế nào chúng cũng trả thù, vì vậy trung đội của đồng chí Đề Xi đã về chi viện. Đúng ngày 15 tháng 8, một trung đội quân Nhật chia làm hai mũi kéo đến. Du kích cứu quốc quân và tự vệ phối hợp phục kích đánh diệt được một số, chúng phải rút lui, nhưng bên ta đồng chí Đề - Xi bị hy sinh rồi! Đọc đến đây lòng tôi quặn đau, thương tiếc vô cùng một đồng chí, một người bạn xuất thân từ dân chài lưới ở ven biển Bình Sơn, tiếng nói oang oang vì đã quen sóng gió, tác phong xốc vác chẳng bao giờ từ nan một việc gì. Trong tù cũng như trong khởi nghĩa, anh luôn luôn xung phong trong mọi việc gian nan nguy hiểm. Giờ đây anh không còn tiếp tục chiến đấu được nữa. Quá đỗi đau thương! Thư anh Chánh còn nhắc nhở, đã giành được thắng lợi rực rỡ, trong hai ngay qua nhưng phải hết sức đề cao cảnh giác, và phải giữ nghiêm kỷ luật quân sự, tránh mọi sơ hở tổn thất đáng tiếc, phải đề cao tinh thần trách nhiệm trong mọi tình huống... Những ngày này liên tục bổ sung tự vệ. Quân số đại đội gần ngàn người. Sau khi chấn chỉnh lực lượng, chúng tôi điều động một bộ phận bố trí chiếm giữ cầu Xóm Xiết đến chợ Chùa (đường thị xã đi Nghĩa Hành). Bộ phận bố trí ở La Hà, Đại An ngăn chặn cắt địch trên đường thiên lý. Còn đại bộ phận đứng trên đường xe lửa theo kế hoạch, giữa hai đại đội nam bắc thị xã để chờ mệnh lệnh.
Ngày 18 tháng 8 tôi ra họp ban quân sự tại Xuân Phổ, thống nhất nhận định thắng lợi trong mấy ngày qua và rút kinh nghiệm qua những hy sinh tổn thất. Rồi đi sang Vĩnh Lộc để họp thường trực Tỉnh ủy. Qua sông Trà đến đường cái quan, từ Hà Tây lên Phước Lộc nhiều cây mù u to như cây cổ thụ đều bị chặt hạ nằm ngổn ngang trên đường. Từng đoàn người, tay cầm vũ khí gặp nhau đều giơ nắm tay hô to "Lê Trung Đình" để chào nhau. Đình làng và trường học Phước Lộc băng cờ rực rỡ. Trong vườn đình có cuộc mít tinh để tòa án nhân dân cách mạng xử tội tên bang tá đã chống cộng khét tiếng trong nặm 1930-1931. Tiếng hô đả đảo, đả đảo vang trời...
Về đến cơ quan Tỉnh ủy (lúc này đóng tại quê tôi), chúng tôi báo cáo tình hình xong, đồng chí Giao thúc giục tôi chạy về thăm mẹ kẻo bà mong lắm. Về đến nhà, mẹ tôi ôm đầu con vào ngực - Con có bị sao không? Nghe đánh nhau với quân Nhật mẹ lo quá! - Mấy hôm nay con cưỡi ngựa chạy mãi xây sát đau chân chứ - Không sao đâu mẹ ạ - Bích nhà con đâu mẹ? Tôi hỏi - Vợ mày nó công tác phụ nữ ở Xuân Hòa, mấy hôm nay khởi nghĩa có về được đâu. Anh Khế mấy tuần nay không đến. Còn anh Mười Kiệt với anh Bốn mày, cũng đi luôn mấy hôm nay. Chỉ có anh Giao đến bữa thì lại ăn cơm rồi đi làm việc, chẳng thấy ngủ nghê gì cả. Đến hôm nay đã lấy được tỉnh chưa con? Mẹ tôi vừa trả lời vừa hỏi một thôi. Tôi không kịp trả lời.
Anh Giao về ăn cơm, nói mới nhận được báo cáo của anh Định (Mô) phụ trách thị xã, thì trong đêm 15-16 lực lượng thanh niên và công nhân công chức Cứu quốc phối hợp với nhân dân, tự vệ Nghĩa Lộ đã nổi dậy cướp chính quyền, chiếm các cơ quan như đồn khố xanh, sở mật thám, nhà đèn, bưu điện, ngân hàng. Tên tỉnh trưởng Lương Trọng Hối ta giữ lại dinh tuần ngũ để làm con tin liên lạc với Nhật. Như vậy coi như cướp chính quyền toàn tỉnh xong trong đêm 16 tháng 8. Quân Nhật nằm yên trong đồn khố xanh (góc thành tây nam) nhưng ta phải cảnh giác sẵn sàng chiến đấu. Mặt khác ta cũng tự kiềm chế, để thương lượng giải quyết đỡ tốn xương máu. Mẹ tôi vừa nghe, vừa loay hoay gói cho tôi một gói. Cơm nước xong tôi tạm biệt anh Giao. Mẹ tôi nói đây là hai khúc bánh tét mẹ nấu cho các anh mang theo, để đói đâu ăn đó. Con đem theo để phòng lỡ bữa.
- Con đi mẹ nhé - Mẹ tôi bước theo ghì đầu tôi vào ngực lần nữa - Con đi mạnh khỏe, phải cẩn thận con nhé. Hai hàng nước mắt lăn trên gò má mẹ, nhưng không một tiếng khóc. Tôi cũng bùi ngùi nhìn mẹ rồi treo lên ngựa quay về cơ quan.
Sau các trận đánh quyết liệt với quân Nhật ở Xuân Phổ, Mỏ Cày, Châu Ô, Đồng Cát, Cổ Lũy... các toán quân Nhật bố trí phòng không ở các đầu cầu Trường Xuân, Trà Khúc, Lam Điền, Trà Cầu, Sa Huỳnh... đứa thì bị tự vệ chém chết, đứa thì thấy nhân dân ầm ầm nổi dậy, đập xiềng chạy trốn, bọn Nhật không sao tìm được, cũng không đi nhặt xác bọn chết ở Xuân Phổ. Chúng đề nghị gặp Việt Minh để thương lượng.
Ngày 22 tháng 8 cuộc thương lượng đã đi đến thỏa thuận. Ủy ban khởi nghĩa tỉnh ra chỉ thị số 4 với nội dung: Thời ky cách mạng giới nghiêm khắp các ngả đường canh phòng nghiêm ngặt... có phần trở ngại cho sinh hoạt của đồng bào... bắt đầu từ ngày 21 tháng 8 các chợ hương thôn nhóm họp như thường...
Và chỉ thị số 14 ngày 22 tháng 8 nói rõ đình chỉ các cuộc tiến công quân Nhật, không xâm phạm người Nhật tránh xô xát đổ máu vô ích, trừ phi quân Nhật đánh đồng bào, ta phải đánh bảo vệ.
Nơi nào bắt được người Nhật, hoặc gặp người Nhật chạy lạc thì báo cáo lên trên để trao cho Nhật.
Đình chỉ các cuộc bãi công, đình công, bãi thị, những người làm việc trong các công sở phải làm việc lại...
Ngày 25 thấng 8 năm 1945 ta và Nhật ký hiệp định, (bên ta do đồng chí Trần Tống đại diện).
- Quân Nhật không can thiệp vào nội trị Việt Nam và các cuộc vận động quần chúng của Việt Minh.
- Việt Minh không xâm phạm quân Nhật, không dán yết thị và truyền đơn chống Nhật nữa.
- Quân Nhật tuyệt đối không đánh nhân dân Việt Nam. Nếu quân đội nhân dân Việt Nam tự ý đánh quân Nhật thì quân Nhật sẽ cương quyết đối phó. Về bên Việt Minh cũng tuyệt đối không đánh quân Nhật, nếu quân Nhật tự ý đánh quân Việt Minh thì Việt Minh sẽ cương quyết đối phó lại như thế. (Bản hiệp định này nay còn lưu tại bảo tàng Quân khu 5).
Theo hiệp định, quân Nhật chỉ đóng trong đồn khố xanh và chuẩn bị rút về Đà Nẵng, ta mở đường giao thông số 1, khi đi phải báo trước, và được đi đến chợ mua lương thực thực phẩm.
Ngày 30 tháng 8, ngày hội lớn của nhân dân Quảng Ngãi mừng cách mạng mùa thu đại thắng, mừng chính quyền cách mạng đã được thành lập... Toàn đại đội Hoàng Hoa Thám tập trung từ An Đại xuống đường số 1. Trước mắt chúng tôi rợp trời cờ bay, tiếng hô dậy đất "Việt Nam độc lập muôn năm". Từng đoàn người xếp hàng tư, hàng năm, tràn ngập mặt đường nối tiếp nhau không một khoảng trống.
Năm trung đội xếp hàng ba của đại đội Hoàng Hoa Thám chỉnh tề chiếm phần đường bên trái rập bước tiến lên. "Hoan hô du kích Cứu quốc Ba Tơ". Đoàn phụ nữ vũ trang dao thắt ngang lưng tay vẫy cờ mặt nhìn theo đoàn quân tung hô nhiệt liệt. Ánh bình minh tỏa sáng trên sóng lúa rập rờn bên đồng ruộng như reo vui cùng với ngày đại thắng, tạo nên khung cảnh hiếm thấy.
Một chiếc máy bay Mỹ đen sì nghiêng mình xoi mói rồi bay đi, chẳng ai thèm để ý. Đoàn quân cùng với đoàn dân vô tận hùng dũng tiến lên, mãi đến cống Kiểu. Có một toán quân cùng với đội trưởng giương cao ngọn cờ bước tới. Chúng tôi xuống ngựa chào và nhận báo cáo: - Tôi chỉ huy trung đội thuộc đại đội Phan Đình Phùng theo lệnh đồng chí Chánh ra đón đại đội Hoàng Hoa Thám về tham gia cuộc duyệt binh (đó là Sơn, túc Trần Kiên).
Nhìn vào các ngả đường vào trung tâm thị xã, không thể đưa đoàn quân vào sân vận động được, nên chỉ cử một đơn vị đại diện, còn đại bộ phận dừng lại ở Bâng-ga-lụ (khách sạn) và trường học, bố trí cảnh giới đề phòng quân Nhật phản trắc.
Cuộc mít tinh tại sân vận động bị biển người tràn ngập từ trong cho đến các ngả đường, mà dòng người từ năm cửa ngõ vẫn ùn ùn kéo vào, nên không con đường duyệt binh, băng cờ ngập các đường phố, chuyển động không ngừng, tiếng hô "Việt Nam độc lập muôn năm", "thà chết không làm nô lệ", "ủng hộ Việt Minh", "Hy sinh vì Tổ quốc" cứ như thể không bao giờ dứt, cho đến khi tiếng loa vang yêu cầu đồng bào trật tự.
Từ trên khán đài đồng chí Nguyễn Chánh đứng lên tuyên bố:
- Theo tiếng gọi của Tổ quốc thiêng liêng, từ ngày khởi nghĩa Ba Tơ, đồng bào "Lê Trung Đình"1 (Lê Trung Đình là tên của một nhà lãnh đạo phong trào chống Pháp, bị xử tử, lấy tên ấy đặt cho tỉnh Quảng Ngãi trong Cách mạng tháng Tám năm 1945) đã đứng lên muôn người như một dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Nam độc lập đồng minh. Ngày 14 tháng 8 quân Nhật đầu hàng. Theo lệnh của ủy ban khởi nghĩa, chúng ta đã hy sinh chiến đấu giành chính quyền từ miền núi đến trung châu. Đến ngàỵ 16 tháng 8 chính quyền toàn tỉnh đã thuộc về ta. Ủy ban nhân dân cách mạng đã được thành lập, trật tự an ninh đã được khôi phục bình thường. Nay Mặt trận Việt Minh tổ chức mừng ngày toàn thắng và ủy ban nhân dân cách mạng Lê Trung Đình ra mắt đồng bào.
Đồng chí Trần Toại chủ tịch và các đồng chí trong ủy ban đứng lên tuyên thệ nguyện đem hết tinh thần nghị lực phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân... Cuộc mít tinh chuyển sang tuần hành. Các đơn vị vũ trang diễu hành kéo dài cho đến quá trưa mới kết thúc. Từng đoàn người chuyển về địa phương trong tiếng reo vang đại thắng.
Quân Nhật thu nhận tàn binh và nhặt nhạnh thi hài hỏa táng rồi về thẳng Đà Nẵng.
Đại đội Phan Đình Phùng và Hoàng Hoa Thám tiến vào nội thành, lập chỉ huy sở ở đồn khố xanh, và chia quân bố trí bảo vệ các vùng xung yếu trong toàn tỉnh, sẵn sàng chiến đấu. |
|
