Phế tích Thành cổ Lùng Thẩn
Phế tích Thành cổ Lùng Thẩn là một công trình kiến trúc quân sự được xây dựng bằng đá vào khoảng giữa thế kỷ XIX. Trong dân gian, công trình còn được gọi là Thành cổ Giàng Chẩn Mìn, theo tên người khởi xướng và trực tiếp chỉ đạo việc xây dựng thành. Ông Giàng Chẩn Mìn cùng Nhân dân địa phương đã dựng nên hệ thống thành lũy này nhằm chống lại sự xâm lược của thực dân Pháp cũng như các toán phỉ từ bên ngoài, góp phần bảo vệ cuộc sống bình yên cho cộng đồng cư dân trong vùng.
Đây là một công trình quân sự mang giá trị kiến trúc độc đáo, đến nay vẫn còn tương đối nguyên vẹn. Thành cổ được xây dựng bằng đá tự nhiên, tận dụng tối đa địa hình núi non hiểm trở, thể hiện rõ tư duy quân sự linh hoạt và sáng tạo của cư dân địa phương trong lịch sử.
Về mặt cấu trúc, công trình được chia thành nhiều đơn nguyên kiến trúc. Đơn nguyên 1 – thành Nam có tổng chiều dài 158,59m, được chia thành hai đoạn: đoạn thành bên trái cổng dài 127,59m và đoạn bên phải cổng dài khoảng 28m. Chính giữa khe núi là vị trí thấp nhất, đồng thời là lối ra vào khu vực thành cổ, có chiều rộng khoảng 3m.
Đơn nguyên 2 – thành Tây Nam được xây dựng nhằm bảo vệ khu vực thung lũng bên trong. Đoạn thành này có chiều dài 60,66m, nối từ núi Láo Chỉn Sảng sang ngọn núi bên cạnh, tạo thành lối vào thành rộng hơn 2m.
Trải qua thời gian dài chịu tác động của điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và những biến cố chiến tranh, công trình hiện nay chỉ còn lại phế tích. Tuy nhiên, nhiều dấu tích kiến trúc, lịch sử và văn hóa vẫn còn hiện diện khá rõ nét. Tiêu biểu là đoạn tường thành chính dài khoảng 173m, vắt ngang giữa hai khe núi Láo Chín Sáng và núi Háng Chà. Đoạn tường này được xếp bằng đá tự nhiên, dựa hoàn toàn vào địa hình sẵn có của núi, vì vậy không tạo thành một đường thẳng mà uốn lượn theo các khối đá tự nhiên. Thành kè đá vẫn còn khá kiên cố, với chiều cao lớn nhất khoảng 2,2m, chân thành rộng trung bình 1,2m.
Đặc biệt, trong khu vực thành lũy cổ còn lưu giữ phần mộ của ông Giàng Chẩn Mìn – người có công lớn trong việc xây dựng và bảo vệ thành. Ông mất năm 1854. Để bày tỏ lòng biết ơn và sự kính trọng, Nhân dân địa phương đã an táng ông ngay trong khu vực thành cổ. Ngôi mộ có kích thước khá lớn, dài 7,5m, cao 2,2m, rộng 5,0m, hướng nhìn về phía Bắc (Trung Quốc). Cửa mộ được ghép bằng các phiến đá, trên đó khắc chữ Nho; phần mái cửa được trang trí hoa văn chằn dải và hoa cúc, thể hiện rõ yếu tố văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng cư dân nơi đây.
