Phó Đức Chính

Phó Đức Chính (1907- 1930), người trí thức yêu nước, chiến sĩ quả cảm của Việt Nam Quốc dân đảng

Những năm 20 của thế kỷ XX, trên vũ đài chính trị Việt Nam đã diễn ra một sự kiện có ý nghĩa quan trọng, đó là sự ra đời liên tiếp ba tổ chức chính trị: Việt Nam Cách mạng Thanh niên hội (1925), Tân Việt Cách mạng đảng (1927), Việt Nam Quốc dân đảng (1927). Việt Nam Quốc dân đảng (VNQDĐ) đại diện cho khuynh hướng cách mạng tư sản, thành phần giai cấp chủ yếu là những tiểu tư sản trí thức yêu nước. VNQDĐ đã để lại dấu ấn trong lịch sử bằng cuộc Khởi nghĩa Yên Bái (2- 1930), với sự hi sinh quả cảm của các vị anh hùng: Nguyễn Thái Học, Bùi Tư Toàn, Bùi Văn Chuẩn, Phó Đức Chính…

Các sáng lập viên của VNQDĐ như Phạm Tuấn Tài, Phạm Tuấn Lâm…tới các lãnh đạo của Tổng bộ VNQDĐ như Nguyễn Thái Học, Nguyễn Khắc Nhu, Phó Đức Chính…đều là những trí thức giàu lòng yêu nước, dấn thân vào cuộc đấu tranh cách mạng nhằm giành lại độc lập tự do cho dân tộc. Phó Chủ tịch VNQDĐ, ông Phó Đức Chính là một người như thế.

Ông sinh năm 1907, quê ở làng Đa Ngưu, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên ( nay là xã Văn Giang, tỉnh Hưng Yên). Ngay khi đang học tập tại trường Cao đẳng Công chính, ông đã sớm tham gia Nam Đồng thư xã, và trở thành một trong những sáng lập viên của VNQDĐ. Ông làm việc trong chính quyền Pháp, được bổ làm Tham tá công chính tại Lào. Tại đây, ông đã tích cực hoạt động yêu nước, xây dựng cơ sở cho VNQDĐ. Đến cuối năm 1928 thì ông bị Pháp điều về nước. Trong Đảng ông giữ chức Phó Chủ tịch Ủy ban Lập pháp và Giám sát của VNQDĐ, tham gia nhiều công tác quan trọng, thậm chí còn tổ chức các vụ tống tiền để tìm nguồn tài chính cho Đảng. Tháng 8- 1929, ông và một số đồng chí bị Pháp bắt khi liên lạc với đảng, tuy nhiên lại được tha do phía Pháp không đủ chứng cớ. Tháng 9- 1929, do sự phản bội trong nội bộ đảng, ông đã bị mật thám Pháp vây bắt và bắn bị thương ở làng Võng La (Xã Hòa Bì, Phú Thọ), tuy nhiên ông vẫn trốn thoát.

Trước sự khủng bố của Pháp, VNQDĐ quyết định tổng khởi nghĩa sớm. Phó Đức Chính được giao nhiệm vụ đánh đồn Thông (Sơn Tây). Đêm ngày 9, rạng sáng ngày 10-2-1930, dưới sự chỉ huy của ông, các chiến sĩ VNQDĐ phục sẵn bên ngoài đồn Thông chờ nội ứng để phối hợp hành động. Tuy nhiên kế hoạch bại lộ, ông buộc phải giải tán lực lượng. Sau đó, thực dân Pháp tiến hành cuộc truy lùng ráo riết, ngày 15-2-1930, ông bị bắt cùng với Cai Tân tại nhà Quản Trạng (làng Lam An, tổng Cản Thượng, huyện Tùng Thiện, Sơn Tây) và bị đưa về giam giữ tại Hà Nội. Ngày 28-3-1930, tại Yên Bái, ông và các đồng chí VNQDĐ bị đưa ra xét xử trước Hội đồng đề hình. Phó Đức Chính đã tỏ ra đĩnh đạc, nhận toàn bộ trách nhiệm về mình, ông cũng là người duy nhất không chống án. Khi được hỏi về việc xin ân xá, ông đã khẳng khái nói: “ Đời con người ta làm có một việc, hỏng cả một việc, sống mãi mà làm chi”. Sau thời gian bị giam ở Hỏa Lò, ngày 16-6-1930, ông và các đảng viên VNQDĐ bị giải lên Yên Bái xử chém. Khi lên đầu đài, ông còn hiên ngang xin nằm ngửa để nhìn lưỡi đao chém xuống, và hô lên bốn tiếng: “Việt Nam vạn tuế”

Sau khi bị hành quyết, ông và các đồng chí được chôn chung một mộ tại Yên Bái. Ngày nay, ngôi mộ tọa lạc trong khu công viên Yên Hòa, được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa. Lòng yêu nước, chí khí anh dũng bất khuất của Phó Đức Chính và các đồng chí của ông để lại một tấm gương sáng, một nét son trong những trang sử đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XX.

Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia

Chân dung Phó Đức Chính (1907- 1930) (Ảnh tư liệu BTLSQG).