PHÓ MỤC GIA – NGƯỜI THỦ LĨNH NGHĨA QUÂN KIÊN CƯỜNG CỦA ĐỒNG BÀO COR

Vào những năm đầu thế kỷ XX, vùng Trà Bồng và các khu vực miền núi Quảng Ngãi chịu sự kiểm soát và áp bức của thực dân Pháp. Đời sống của đồng bào Cor vốn gắn bó với núi rừng, nương rẫy và buôn làng ngày càng gặp nhiều khó khăn. Chính sách cai trị hà khắc, sự bóc lột và những cuộc đàn áp khiến mâu thuẫn trong nhân dân ngày càng sâu sắc. Trong hoàn cảnh ấy, những người có uy tín trong cộng đồng có vai trò quan trọng trong việc tập hợp nhân dân bảo vệ buôn làng. Phó Mục Gia đã trở thành một trong những người như thế.

Tên tuổi Phó Mục Gia gắn đặc biệt với phong trào đấu tranh của đồng bào Cor ở Trà Bồng từ khoảng năm 1938. Theo tư liệu lịch sử địa phương, vào mùa hè năm 1938, phong trào đấu tranh của đồng bào Cor dưới sự lãnh đạo của Phó Mục Gia đã bùng lên mạnh mẽ. Nghĩa quân được tổ chức thành nhiều cánh, cùng nhau tiến về khu vực châu lỵ Trà Bồng nhằm chống lại sự kiểm soát của thực dân Pháp. Đây là một dấu mốc quan trọng, thể hiện tinh thần phản kháng mạnh mẽ của đồng bào miền núi trước ách áp bức và cũng cho thấy uy tín, khả năng tập hợp lực lượng của người thủ lĩnh Phó Mục Gia.

Sau những cuộc đấu tranh đầu tiên, vùng núi Cà Đam trở thành địa bàn quan trọng của nghĩa quân. Với địa hình núi cao, rừng sâu, nhiều khe suối và đường đi hiểm trở, nơi đây tạo điều kiện thuận lợi để nghĩa quân xây dựng căn cứ, tổ chức lực lượng và tránh sự truy quét của quân Pháp. Dưới sự lãnh đạo của Phó Mục Gia, đồng bào Cor vừa tổ chức cuộc sống trong căn cứ, vừa xây dựng thế trận dựa vào địa hình tự nhiên và sự đoàn kết của cộng đồng.

Trong những năm từ 1938 đến 1945, quân Pháp nhiều lần tổ chức các cuộc càn quét nhằm tiêu diệt nghĩa quân và phá căn cứ. Tuy nhiên, trước sự kiên cường của nghĩa quân và sự che chở, giúp đỡ của nhân dân, phong trào vẫn được duy trì. Người dân cùng nhau bảo vệ làng, hỗ trợ nghĩa quân, cung cấp lương thực và thông tin, tạo nên một thế trận dựa vào sức mạnh của cả cộng đồng. uy nhiên, với sự am hiểu địa hình, tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường, nghĩa quân đã chống trả quyết liệt. Tư liệu lịch sử địa phương còn ghi nhận những trận đánh do nghĩa quân dưới quyền chỉ huy của con trai ông là ông Thuộc tổ chức vào năm 1942, gây nhiều tổn thất cho quân Pháp. Những trận chống càn trong vùng Trà Bồng đã trở thành những dấu ấn đáng nhớ trong lịch sử đấu tranh của đồng bào Cor.

Điều làm nên sức mạnh của phong trào không chỉ là địa hình núi rừng mà còn là sự đoàn kết của nhân dân. Trong những năm tháng khó khăn ấy, Phó Mục Gia đã trở thành chỗ dựa tinh thần của đồng bào. Ông tập hợp nhân dân, động viên mọi người cùng bảo vệ quê hương, giữ gìn buôn làng và kiên trì đấu tranh trước sự đàn áp của thực dân Pháp. Hình ảnh người thủ lĩnh gắn bó với nhân dân, hiểu địa hình và phong tục tập quán của cộng đồng đã góp phần tạo nên sức mạnh cho phong trào đấu tranh.

Căn cứ chống Pháp của Phó Mục Gia ngày nay vẫn mang giá trị đặc biệt đối với lịch sử Trà Bồng. Đây không chỉ là nơi ghi dấu hoạt động của nghĩa quân mà còn là chứng tích cho một giai đoạn đấu tranh đầy gian khổ của đồng bào Cor. Di tích đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 32/QĐ-UBND ngày 07/01/2021, góp phần lưu giữ những dấu ấn quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp tại địa phương.

Nhắc đến Phó Mục Gia là nhắc đến một con người đã gắn cuộc đời mình với quê hương, với núi rừng và với cộng đồng. Dù những tư liệu về cuộc đời riêng của ông còn chưa thật đầy đủ, những gì được lưu giữ về ông vẫn cho thấy hình ảnh một người thủ lĩnh có uy tín, có tinh thần trách nhiệm với cộng đồng và có ý chí đấu tranh mạnh mẽ. Giá trị lớn nhất mà ông để lại không chỉ nằm ở những trận đánh hay căn cứ năm xưa mà còn ở tinh thần đoàn kết và ý chí không khuất phục của đồng bào Cor.

Ngày nay, khi cuộc sống trên vùng đất Trà Bồng đã có nhiều đổi thay, những câu chuyện về Phó Mục Gia vẫn được nhắc lại như một phần ký ức đáng tự hào của quê hương. Những cánh rừng Cà Đam, những địa danh gắn với căn cứ năm xưa và những di tích lịch sử trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại. Qua đó, thế hệ hôm nay có thể hiểu hơn về những khó khăn mà cha ông từng trải qua và càng trân trọng cuộc sống hòa bình, độc lập hiện tại.

Đặc biệt, tên tuổi Phó Mục Gia đã được đặt cho Trường THCS và THPT Phó Mục Gia nằm tại xã Đông Trà Bồng. Trường được thành lập theo Quyết định số 1284/QĐ-UBND ngày 26/8/2021 của Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ngãi và chính thức hoạt động từ năm học 2021–2022. Đây là một ý nghĩa hết sức đặc biệt đối với giáo viên và học sinh của nhà trường. Mỗi ngày, cái tên Phó Mục Gia được nhắc đến trong môi trường giáo dục không chỉ để tưởng nhớ một nhân vật lịch sử mà còn để nhắc nhở các thế hệ học sinh về truyền thống của quê hương. Một ngôi trường mang tên một người thủ lĩnh của đồng bào Cor cũng mang trong mình trách nhiệm tiếp nối và phát huy những giá trị tốt đẹp mà cha ông để lại.

Thời gian có thể lùi xa những năm tháng đấu tranh của Phó Mục Gia, nhưng những giá trị mà ông và đồng bào Cor để lại vẫn còn nguyên ý nghĩa. Từ căn cứ giữa núi rừng Cà Đam đến ngôi trường mang tên ông hôm nay là cả một hành trình nối liền quá khứ với hiện tại. Phó Mục Gia không chỉ là tên của một người thủ lĩnh nghĩa quân mà còn là biểu tượng của lòng yêu quê hương, tinh thần đoàn kết và ý chí kiên cường của đồng bào Cor trên mảnh đất Trà Bồng. Gìn giữ ký ức về Phó Mục Gia, gìn giữ di tích và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống ấy chính là cách để những giá trị lịch sử của Trà Bồng tiếp tục được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.