Phong trào Đông Du
Là “con đẻ” của Duy Tân hội, với sự hoạt động tích cực khắp cả nước của các hội viên, phong trào Đông Du bắt đầu phát triển mạnh mẽ vào những năm đầu của thế kỉ XX. Nhưng khi bắt đầu phong trào Đông Du, số lượng người tham gia của Nam kì hầu như là không. Trong hồi kí của mình Phan Bội Châu viết “Du học tuy chưa được bao nhiêu người nhưng Trung Kì, Bắc Kì đã thấy có người, không bảo là không ảnh hưởng. Duy chỉ có Nam Kì còn vắng ngắt nên tính cách vận động mới xong”.
Sau khi tính kế đưa sự ảnh hưởng của phong trào Đông Du ở Nam Kì, Phan Bội Châu đã cho dịch và in “Ai cáo Nam Kì” dùng làm tài liệu vận động nhân dân Nam Kì theo Đông Du. Với chỉ 4 câu khởi đầu của bài, nhưng đã tác động cực kì to lớn đến nhân dân Nam Kì:
Than ôi! Lục tỉnh Nam Kì!
Ngàn năm cơ nghiệp còn gì hay không?
Mịt mù một giải non sông,
Hỡi ai, ai có đâu lòng chăng ai?…
Từ khi được sự vận động của cụ, nhân dân Nam Kì bắt đầu biết đến và bắt đầu tham gia phong trào. Trong hồi kí, cụ viết “Nam Kì phụ lão vài người đến Hương Cảng, các thảy đều bí mật xuất cảnh nên không dám ở lâu, yêu cầu được gặp ông”.
Trở lại việc Phan Bội Châu phải tính cách vận động nhân dân Nam Kì, bên cạnh việc thực hiện nhiệm vụ quy tựu lực lượng, cũng như các du học sinh cho việc xuất dương. Ta thấy còn có những nguyên nhân từ lịch sử xa xưa. Bởi lẽ, đất Nam Kì là đất phát tích của các chúa Nguyễn, nơi đây là vùng đất dồi dào về nhân lực và vật lực giúp ít rất lớn cho việc Đông Du. Bằng chứng là trong giai đoạn phong trào Đông Du diễn ra từ năm 1905 đến 1908, chỉ tính riêng Nam Kì đã đóng góp tới 4 vạn tiền Đông Dương cho quỹ du học. Trong niên biểu Phan Bội Châu viết “Gửi nhiều nhất là Nam Kì tiếp đến là Trung Kì và Bắc Kì”. Với những sự đóng của Nam Kì mà phong trào Đông Du có những nền tảng vững chắc hơn để thực hiện. Trong hồi kí Phan Bội Châu viết về việc trù liệu vấn đề tài chính cho việc du học, lúc bấy giờ tài chính hạn hẹp, sức tiếp tế trong nước rất hèn mỏng “duy chỉ có Nam Kì học phí có dồi dào chút đỉnh, nhờ đó mà múc bên kia, xối bên nọ…”, Với những dẫn chứng trên đủ cho ta thấy Nam Kì có những đóng góp không nhỏ cho Đông Du. Bên cạnh tài lực, thì con người Nam Kì cũng có những tố chất nhất định, được Phan Bội Châu nhận xét trong hồi kí như sau “Người Nam Kì có ý phác thành…”, tức người phương nam có sự thành thực và chất phác, từ đó có thể vận động họ theo Đông Du và đào tạo ra lớp kế cận gồm những du học sinh xuất sắc cho việc phục vụ mục tiêu cách mạng trong thời gian sau.
Phong trào Đông Du ở phía Nam của cũng sôi nổi không kém gì Trung và Bắc kì, trong những lần vào Nam ra Bắc của mình Phan Bội Châu đã đưa những tư tưởng mới về Đông Du và sâu trong những làng quê Nam Bộ, cho đến khi phong trào phát triển mạnh thì “ Nghe đâu ở Nam Kì, có bậc cha mẹ sau khi hay tin con trốn đi du học hồi đêm, thì sáng hôm sau gia đình hô hoán là con trúng gió đột ngột qua đời, rồi giả đám tang che mắt bọn quan lại địa phương”. Điều này cho thấy nhân dân Nam Kì, đã rất có tinh thần tham gia Đông Du trong đó Vĩnh Long được xem là lá cờ đầu.
