PHÒNG TUYẾN SÔNG NHƯ NGUYỆT

Nếu cuộc tiến công Ung, Khâm, Liêm thể hiện tư duy chủ động tiến công của Lý Thường Kiệt thì phòng tuyến sông Như Nguyệt lại thể hiện tài năng tổ chức phòng thủ của ông. Sau cuộc tiến công của quân Đại Việt vào các căn cứ của nhà Tống, triều đình nhà Tống quyết định đưa quân sang đánh Đại Việt. Cuối năm 1076 và đầu năm 1077, quân Tống tiến xuống phía nam dưới sự chỉ huy của Quách Quỳ và Triệu Tiết. Trước một lực lượng xâm lược lớn, Lý Thường Kiệt lựa chọn khu vực sông Như Nguyệt làm tuyến phòng thủ chủ yếu. Sông Như Nguyệt, nay thường được xác định là sông Cầu, có địa hình thuận lợi cho việc tổ chức phòng ngự bởi đây là một chướng ngại tự nhiên quan trọng. Lý Thường Kiệt cho xây dựng hệ thống phòng thủ ở bờ nam, bố trí quân và tổ chức các lực lượng để ngăn quân Tống vượt sông. Đây là một quyết định cho thấy ông biết tận dụng địa hình để tạo lợi thế cho quân Đại Việt. Quân Tống tiến đến bờ bắc và tìm cách vượt sông nhưng gặp phải sự chống trả quyết liệt. Những nỗ lực vượt sông nhiều lần không đạt được kết quả như mong muốn. Trong khi đó, quân Đại Việt duy trì thế phòng thủ và liên tục gây sức ép lên đối phương. Lý Thường Kiệt không chỉ dựa vào thành lũy hay địa hình mà còn sử dụng các biện pháp đánh vào tinh thần quân Tống. Câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với phòng tuyến sông Như Nguyệt là việc bài thơ “Nam quốc sơn hà” được đọc trong đêm, thường được truyền thống lịch sử gọi là bài thơ thần. Bài thơ khẳng định chủ quyền của nước Nam và được sử dụng như một nguồn động viên tinh thần cho quân sĩ. Dù các chi tiết về hoàn cảnh sáng tác và người đọc bài thơ còn có những cách ghi chép khác nhau trong sử liệu, bài thơ đã trở thành biểu tượng quan trọng của ý thức chủ quyền dân tộc. Trong cuộc chiến trên sông Như Nguyệt, quân Tống gặp nhiều khó khăn về hậu cần, địa hình và sức kháng cự của quân Đại Việt. Cuối cùng, quân Tống phải rút lui. Lý Thường Kiệt sau đó chủ động đề nghị giảng hòa để chấm dứt chiến tranh. Cách xử lý này cũng thể hiện một đặc điểm trong nghệ thuật quân sự của ông: khi đã đạt được mục tiêu bảo vệ đất nước, ông không nhất thiết phải theo đuổi chiến tranh đến cùng. Việc kết thúc chiến tranh bằng thương lượng giúp Đại Việt tránh được những tổn thất không cần thiết và tạo điều kiện ổn định đất nước. Phòng tuyến sông Như Nguyệt vì vậy trở thành một trong những ví dụ nổi bật về nghệ thuật tận dụng địa hình, tổ chức lực lượng và kết hợp quân sự với ngoại giao. Lý Thường Kiệt không chỉ biết đánh mà còn biết khi nào cần dừng. Đó là một phẩm chất rất quan trọng của một nhà quân sự. Chiến thắng không chỉ là đánh bại đối phương mà còn là đạt được mục tiêu với mức tổn thất phù hợp và tạo ra điều kiện tốt cho đất nước sau chiến tranh. Hơn chín thế kỷ đã trôi qua, nhưng câu chuyện về phòng tuyến sông Như Nguyệt vẫn được nhắc đến trong các bài học lịch sử. Nó cho thấy sức mạnh của Đại Việt thời Lý và tài năng của Lý Thường Kiệt trong việc tổ chức một thế trận phòng thủ hiệu quả.