Phùng Hưng

Phùng Hưng là thủ lĩnh khởi nghĩa chống đô hộ An Nam của nhà Đường năm 791, thời Bắc thuộc lần thứ ba, nổi tiếng với tôn hiệu Bố Cái Đại Vương. Tôn hiệu được coi là một trong những trường hợp dùng chữ Nôm bản địa cổ nhất còn lưu truyền. Việt điện u linh tập năm 1329 giải hai chữ Bố Cái là bố mẹ theo quốc tục. Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục cũng khẳng định tương tự.

Một luồng ý kiến khác, tiêu biểu A. G. Haudricourt và Mei Tsu-Lin, cho rằng phải hiểu là bua hay vua lớn, dựa trên ngữ âm tiếng Hán trung cổ, và cách đọc bố cái lệch thời. Keith W. Taylor năm 1983 nhận xét giả thuyết ấy khá hợp lý nhưng lưu ý Việt điện u linh, soạn gần sự kiện hơn, minh giải là bố mẹ; năm 1986 ông cho suy đoán Haudricourt thuyết phục. Năm 1994, Nguyễn Tài Cẩn phản bác: chữ cái thường dùng cho đối lập lớn–nhỏ hoặc mẹ–con; còn bố mẹ hoàn toàn có thể nghĩa thủ lĩnh, vì lấy danh từ người bề trên nói bóng về lãnh đạo vốn phổ biến ở Đông Dương.

Việt điện u linh của Lý Tế Xuyên là tác phẩm soạn niên sớm nhất đề cập Phùng Hưng, nhưng thông tin thân thế dẫn từ Giao Châu ký đã thất lạc của một tác giả họ Triệu thời Đường, nhiều khả năng là Triệu Xương, Đô hộ An Nam sau Cao Chính Bình. Đoạn ấy chủ yếu giải thích tục thờ ông, với nhiều chi tiết đời sau thêm thắt.

Chính sử Trung Quốc như Cựu Đường thư, Tân Đường thư và Tư trị thông giám không nêu Phùng Hưng mà chỉ nhắc thủ lĩnh Đỗ Anh Hàn dấy binh. Taylor cho rằng người Trung Quốc hoặc không hiểu bản chất khởi nghĩa, hoặc muốn xóa tên Phùng Hưng. Nơi sinh Đường Lâm gây tranh cãi: truyền thống gắn làng Đường Lâm Sơn Tây, Hà Nội, nhưng có giả thuyết đặt xa hơn về phía nam, có thể Thanh Hóa hoặc Hà Tĩnh.