Pinăng Tắc và ngọn núi biết đánh giặc

Có những vùng đất mà lịch sử khắc sâu vào từng ngọn núi, từng con dốc. Bác Ái, Ninh Thuận, là một vùng đất như thế. Nơi đây từng sản sinh ra những người con ưu tú như Pinăng Tắc, Pinăng Thạch, Chamalé Châu — những cái tên gắn liền với chiến khu từng làm nên nhiều chiến công vang dội qua hai cuộc kháng chiến. Nhưng trong tất cả, có một cái tên đã vượt ra khỏi trang sử để trở thành huyền thoại: Pinăng Tắc, người chỉ huy trận đánh bằng bẫy đá ngày 10 tháng 8 năm 1961 — một trong những trận phục kích độc đáo bậc nhất trong lịch sử chiến tranh du kích Việt Nam.

Đứa con của núi rừng

Pinăng Tắc sinh năm 1910 tại xã Phước Hòa, huyện Bác Ái, trong một gia đình người Raglai nghèo. Tuổi thơ ông gắn liền với núi rừng, với cuộc sống cơ cực của đồng bào miền sơn cước dưới ách áp bức của thực dân và tay sai. Chứng kiến buôn làng bị cướp phá, người dân bị bóc lột, lòng căm thù giặc trong ông hình thành từ rất sớm, và ông bước vào con đường cách mạng khi còn trẻ.

Trong kháng chiến chống Pháp, ông vừa cầm súng chiến đấu, vừa đi vận động đồng bào các dân tộc Raglai, K'ho, Churu đoàn kết bảo vệ buôn làng. Sau Hiệp định Genève năm 1954, khi phần lớn cán bộ tập kết ra Bắc, ông được tổ chức tin tưởng giao nhiệm vụ ở lại miền Nam, tiếp tục hoạt động bí mật — một quyết định đồng nghĩa với việc bước vào giai đoạn nguy hiểm nhất, khi chính quyền Ngô Đình Diệm ráo riết đàn áp phong trào cách mạng.

Là người có uy tín lớn trong cộng đồng, ông bám sát nhân dân, xây dựng cơ sở, giữ vững niềm tin cho bà con. Khi địch mở các chiến dịch gom dân lập ấp, dồn đồng bào vào các khu tập trung như Bà Râu, Đồng Dày, Cà Rôm, Tầm Ngân để tách dân khỏi lực lượng cách mạng, ông cùng cán bộ địa phương bí mật vận động bà con thực hiện phương châm "ba không" — không biết, không nghe, không thấy — để bảo vệ cán bộ và giữ bí mật cho cách mạng.

Năm 1958, khi địch ráo riết truy lùng những người lãnh đạo phong trào và xem ông là linh hồn của cách mạng ở Bác Ái, ông vẫn không lùi bước. Ông tiếp tục hoạt động bí mật, trực tiếp tiếp tế và bảo vệ cơ quan Huyện ủy đóng tại khu vực Tà Năng.

Rồi đến đêm 30 Tết Kỷ Hợi — ngày 7 tháng 2 năm 1959 — dưới sự lãnh đạo của ông, hơn 5.000 đồng bào các dân tộc ở Bác Ái đồng loạt nổi dậy, phá tan khu tập trung Bà Râu. Người dân trở về buôn làng cũ trên núi, tiếp tục sản xuất và nuôi giấu cách mạng. Đó là một trong những dấu mốc mở đầu cho phong trào Đồng khởi ở vùng đồng bào dân tộc tỉnh Ninh Thuận.

Để ngăn chặn âm mưu lôi kéo thanh niên vào quân đội đối phương, ông đi từng nhà vận động, và thường nói với bà con bằng một câu mộc mạc nhưng đầy khí phách:

"Thằng Mỹ - Diệm như con cọp dữ, ta không thể sống chung với nó được. Muốn sống thì phải tìm cách đánh nó."

Câu nói ấy, giản dị như lời nói thường ngày, đã trở thành nguồn sức mạnh cho cả một vùng căn cứ.

Con đèo được chọn làm chiến trường

Đỉnh cao trong cuộc đời chiến đấu của Pinăng Tắc là trận đánh ở đèo Gia Túc, ngày 10 tháng 8 năm 1961.

Đèo Gia Túc nằm trên tuyến đường độc đạo nối từ Phước Hòa lên Phước Bình — một bên là vách núi dựng đứng, một bên là vực sâu với dòng sông Trương chảy xiết. Không ai hiểu địa hình ấy hơn những người đã lớn lên giữa nó. Pinăng Tắc cùng xã đội trưởng Niên nhìn vào con đèo hiểm trở này và nhìn ra một kế hoạch mà không một cuốn sách binh pháp nào từng dạy: biến chính ngọn núi thành vũ khí.

Dân quân du kích, dưới sự chỉ huy của ông, ngày đêm vào rừng đốn cây, dựng nên 17 giàn bẫy đá liên hoàn, trải dài gần 500 mét dọc sườn núi. Trên mỗi giàn chất đầy những tảng đá lớn, chỉ chờ một cái giật lẫy là đổ sập xuống. Bên dưới, một hệ thống hầm chông tẩm độc được bố trí dày đặc. Hai bên sườn núi, các tổ du kích mang cung tên, giáo mác, ná đá và gậy gộc lặng lẽ ẩn mình chờ đợi.

Chamaléa Bắc, con trai thứ tư của ông, người từng tham gia du kích thời đó, sau này kể lại rằng những giàn đá ấy được dựng như những chiếc bẫy khổng lồ — chỉ cần giật lẫy, hàng trăm tấn đá sẽ đồng loạt lao xuống con đường độc đạo phía dưới.

Khoảnh khắc núi rừng lên tiếng

Khoảng 10 giờ sáng ngày 10 tháng 8 năm 1961, một đại đội bảo an cùng lực lượng dân vệ tiến vào khu vực phục kích, không hề hay biết con đường mình đang đi qua đã được chuẩn bị sẵn từ nhiều tuần trước.

Khi đội hình địch lọt hoàn toàn vào trận địa, hiệu lệnh vang lên.

Chỉ trong khoảnh khắc, hàng trăm tấn đá từ trên cao đổ ập xuống như thác lũ, cùng lúc với những loạt tên, đá và giáo mác trút xuống từ hai bên sườn núi. Quân địch hoảng loạn tháo chạy giữa cơn thác đá ấy. Nhiều tên bị đá nghiền nát tại chỗ, nhiều tên khác giẫm phải hầm chông hoặc rơi xuống vực sâu. Theo các tài liệu lịch sử địa phương, hơn 100 tên địch đã bị tiêu diệt trong trận đánh này.

Một số binh lính sống sót kể lại sau đó, trong nỗi khiếp sợ chưa nguôi:

"Không phải chỉ có người Raglai đánh chúng tôi. Cả núi rừng, cây cối, đá tảng và hầm chông đều đánh chúng tôi."

Sau thất bại nặng nề ấy, đối phương không còn dám mở những cuộc càn quét lớn vào căn cứ Bác Ái như trước. Âm mưu gom dân lập ấp cũng dần phá sản, và phong trào cách mạng ở địa phương tiếp tục phát triển mạnh mẽ.

Trận bẫy đá Gia Túc không chỉ là một cuộc phục kích thành công. Nó là minh chứng cho nghệ thuật chiến tranh nhân dân, cho sự sáng tạo của những con người không có pháo lớn, không có súng hiện đại, nhưng có sự am hiểu địa hình, lòng dũng cảm và trí thông minh đủ để biến cả một ngọn núi thành đồng minh.

Người giữ lửa cho buôn làng

Ngày 5 tháng 5 năm 1965, khi đang giữ chức Chính trị viên phó Huyện đội và là đảng viên Đảng Lao động Việt Nam, Pinăng Tắc được Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng, cùng Huân chương Quân công Giải phóng hạng Nhì và ba Huân chương Chiến sĩ Giải phóng hạng Nhất, Nhì, Ba.

Những năm sau đó, ông tiếp tục lãnh đạo lực lượng du kích bảo vệ căn cứ Bác Ái. Năm 1967, khi máy bay Mỹ đánh phá ác liệt vùng núi rừng Ninh Thuận, ông động viên đồng bào đào hầm tránh bom, kiên trì bám đất sản xuất. Với lối nói gần gũi vốn có, ông trấn an bà con bằng một hình ảnh rất đời thường:

"Bom đạn của Mỹ cũng giống như mình ném hạt bắp xuống lỗ thôi. Ném cả nắm còn chưa chắc trúng, huống chi bom đạn của chúng."

Chính sự lạc quan và bản lĩnh ấy đã giữ vững niềm tin cho đồng bào, để họ tiếp tục đóng góp lương thực và sức người cho kháng chiến, cho đến ngày đất nước thống nhất.

Anh hùng Pinăng Tắc qua đời năm 1987 sau một thời gian lâm bệnh, hưởng thọ 77 tuổi. Người chiến sĩ Raglai ấy đã dành trọn cuộc đời mình cho buôn làng, cho cách mạng, cho độc lập dân tộc.

Ngày nay, khu bẫy đá Gia Túc đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Tấm bia tưởng niệm dựng giữa núi rừng Bác Ái không chỉ ghi lại một trận đánh huyền thoại, mà còn nhắc các thế hệ sau về một người con Raglai đã biến chính quê hương mình thành vũ khí để giữ đất, giữ làng.