Quảng Ninh – Tiền tuyến của cách mạng trước Tổng khởi nghĩa 1945
Sau những năm 1931-1933 bị thực dân Pháp và tay sai khủng bố dã man, nhiều cán bộ, đảng viên ở Quảng Ninh bị bắt, bị tiêu diệt, số còn lại ít ỏi, nhưng vẫn kiên cường bám trụ. Nhờ sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Trung ương và Xứ uỷ Bắc Kỳ, phong trào công nhân vùng mỏ nhanh chóng hồi phục. Những ngọn lửa đấu tranh sục sôi, từ những cuộc bãi công nhỏ, đến cuộc tổng bãi công của 30.000 thợ mỏ tháng 11/1936, đã trở thành biểu tượng khí thế cách mạng, chuẩn bị tích cực cho thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám 1945.
Khi Chiến tranh thế giới lần thứ II bùng nổ (tháng 9/1939), phong trào cách mạng ở Quảng Ninh bước vào giai đoạn khó khăn nhưng sáng tạo. Cuối tháng 12/1939, Ban Cán sự liên tỉnh B do đồng chí Tô Hiệu chủ trì đã họp, xác định nhiệm vụ mới: chuyển sang hoạt động bí mật, củng cố và phát triển cơ sở cách mạng ở Hòn Gai – Cẩm Phả, đồng thời mở rộng về Quảng Yên và Uông Bí làm bàn đạp tiến vào vùng mỏ. Phải giữ vững những quyền lợi đã giành được trước đây, đồng thời rèn luyện quần chúng trong đấu tranh chính trị và binh vận.
Tháng 4/1940, Tỉnh uỷ lâm thời Quảng Yên được thành lập, đề ra các nhiệm vụ cụ thể: phát triển cơ sở Đảng, tổ chức các đoàn thể quần chúng tại Nhà máy kẽm Quảng Yên, chú trọng công tác binh vận và mở các lớp huấn luyện ngắn ngày cho đảng viên, cán bộ cốt cán. Chỉ sau một tháng, các cơ sở quần chúng đã xuất hiện ở nhiều nơi, phong trào lan rộng. Tuy nhiên, địch phát hiện và truy bắt gắt gao, hai đồng chí tỉnh ủy viên bị bắt. Dẫu vậy, phong trào cách mạng vẫn tiếp tục lan tỏa, khẳng định sức sống mãnh liệt của Đảng và quần chúng vùng mỏ.
Giữa năm 1942, đồng chí Nguyễn Văn Luận (tức Trần Danh Tuyên, sau này là đại biểu Quốc hội khoá I tỉnh Quảng Yên và Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) đã liên hệ với đồng chí Đào Phúc Lộc, đang bị giam tại Quảng Yên, và đồng chí Đoàn Quang Thìn, bị quản thúc tại cùng địa phương, để thống nhất chương trình hoạt động của Mặt trận Việt Minh. Khi được đưa về quản thúc ở Móng Cái, Đào Phúc Lộc đã liên lạc với Trung ương Đảng ở Đông Hưng, Quảng Tây (Trung Quốc) và được giao nhiệm vụ thành lập Mặt trận Việt Minh tại Móng Cái. Mặt trận nhanh chóng phát triển ra các xã: Xuân Lan, Vạn Ninh, Trà Cổ, Bình Ngọc, Quất Đông… Các cơ sở Việt Minh đã ra sức tuyên truyền, vạch trần tội ác của thực dân Pháp, phát xít Nhật và tay sai, thu hút quần chúng tham gia cách mạng.
Cuối năm 1944, đầu năm 1945, chính sách bóc lột tàn nhẫn của thực dân Pháp và phát xít Nhật khiến đất nước kiệt quệ, nạn đói lan tràn, người dân phải đối mặt với sinh tồn hàng ngày. Đêm 9/3/1945, phát xít Nhật hất cẳng Pháp để độc chiếm Đông Dương. Tại Quảng Ninh, chúng chiếm đóng các địa phương trọng yếu: Quảng Yên, Yên Lập, Bãi Cháy, Hòn Gai, Tiên Yên, Hà Cối. Trong hoàn cảnh ấy, phong trào Việt Minh vẫn sôi sục.
Ở Yên Hưng, đội “Danh dự vũ trang” được xây dựng, diệt trừ nhiều tay sai gian ác. Tại Hòn Gai, Cẩm Phả, các đảng viên vượt ngục trở về tổ chức quần chúng, tập hợp thanh niên đi theo cách mạng. Tại Hải Ninh, Mặt trận Việt Minh huy động nhân dân diễu hành, mít tinh, hoan hô quân Đồng Minh đánh Nhật, tạo khí thế sôi nổi, cổ vũ tinh thần cách mạng.
Sự phục hồi mạnh mẽ và phát triển không ngừng của phong trào cách mạng, Mặt trận Việt Minh tại các địa phương Quảng Ninh là tiền đề quan trọng, khiến tỉnh này trở thành một trong những địa phương tổng khởi nghĩa sớm nhất cả nước năm 1945. Những ngày ấy, từ vùng mỏ đến các làng chài, từ ngọn đồi Xa-tô đến các phố thị ven biển, lòng yêu nước, tinh thần dấn thân của cán bộ, đảng viên và quần chúng đã tạo nên một sức mạnh cách mạng đầy khí thế, chuẩn bị cho thời khắc lịch sử vĩ đại – Cách mạng Tháng Tám thành công.
