QUẢNG TRƯỜNG 8 THÁNG 10

Đêm giao thừa, pháo hoa bừng sáng trên khoảng sân rộng giữa lòng thị xã Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi (nay là phường Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi). Tiếng trẻ con reo lên mỗi lần một chùm pháo nở bung trên bầu trời, tiếng người lớn xì xào chúc nhau năm mới, tiếng nhạc rộn ràng vọng ra từ sân khấu dựng tạm giữa quảng trường. Ở một góc khác, mấy cụ già vẫn ngồi trên ghế đá như mọi buổi tối, chậm rãi ngắm dòng người qua lại. Nơi ấy, người dân quen gọi bằng một cái tên rất lạ với người phương xa: Quảng trường 8 tháng 10. Không phải ai cũng biết, cái tên tưởng như chỉ là một con số ấy lại mang trong mình cả một đêm không ngủ của hàng ngàn người dân Đức Phổ, cách đây gần một thế kỷ.

Đêm hôm ấy, tối ngày 7 tháng 10 năm 1930, từng đoàn người lặng lẽ rời làng, băng qua những cánh đồng tối om, hướng về Gò Cây Thị, thôn Lộ Bàn. Không ai bảo ai, nhưng ai cũng biết mình đang đi đâu và vì điều gì. Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Quảng Ngãi và Huyện ủy Đức Phổ, hơn 5.000 nông dân từ khoảng 20 làng trong huyện đã hẹn nhau cùng một đêm, cùng một quyết tâm: đứng lên giành lấy chính quyền từ tay bộ máy cai trị thực dân, phong kiến. Tại điểm tập kết, một cuộc mít tinh được tổ chức ngay trong đêm, đại diện Tỉnh ủy đứng lên diễn thuyết, khơi lại nỗi uất ức bị áp bức bấy lâu, thắp lên ngọn lửa quyết tâm trong lòng từng người có mặt. Rồi khi trời vừa tang tảng sáng, đoàn người rầm rập kéo về huyện đường Đức Phổ. Trên tay là gậy gộc, dây thừng, biểu ngữ, cờ đỏ búa liềm; trong không khí là tiếng mõ, tiếng tù và vang lên dồn dập, hòa vào bước chân của hàng ngàn người cùng tiến về một hướng. Trước khí thế ấy, viên tri huyện cùng đám lính tráng đang trấn giữ huyện đường không kịp trở tay, hoảng loạn bỏ chạy. Đoàn biểu tình tràn vào, làm chủ hoàn toàn huyện đường: đốt sạch công văn, hồ sơ, ấn tín – biểu tượng quyền lực của chính quyền cũ; mở cửa nhà lao giải phóng tù nhân; kéo cờ đỏ búa liềm lên cao; rải truyền đơn khắp nơi để loan tin. Đến 7 giờ sáng, khi mặt trời đã lên hẳn, đoàn người mới giải tán, trong trật tự, không một giọt máu đổ xuống.

Người trực tiếp chỉ đạo cuộc đấu tranh táo bạo ấy là đồng chí Nguyễn Nghiêm – Bí thư Tỉnh ủy Quảng Ngãi đầu tiên, khi ấy chỉ mới ngoài đôi mươi. Cuộc biểu tình chiếm huyện đường Đức Phổ được xem là cuộc diễn tập có quy mô lớn nhất của Đảng bộ tỉnh kể từ ngày thành lập, là đỉnh cao của phong trào cách mạng 1930–1931 ở Quảng Ngãi. Nó diễn ra gần như cùng thời điểm với cao trào Xô Viết Nghệ Tĩnh sục sôi ở Nghệ An, Hà Tĩnh, như một cách người Quảng Ngãi "chia lửa" cùng đồng bào miền Trung, khiến cả vùng Nam Trung Kỳ phải rúng động.

Về sau, khi thị xã Đức Phổ dần hình thành khu trung tâm với những trục đường mới, người ta đã chọn chính khoảng đất ấy để dựng nên một quảng trường – và đặt tên cho nó là Quảng trường 8 tháng 10, lấy đúng ngày mà đoàn người năm xưa làm chủ được huyện đường. Cái tên không đơn thuần là một con số ghi trên tấm biển, mà là cách những thế hệ sau nhắc nhau nhớ về một buổi sáng mà cha ông mình, lần đầu tiên, đã tự tay giành lấy quyền làm chủ mảnh đất quê hương, dù chỉ trong một khoảnh khắc ngắn ngủi của lịch sử. Cũng không phải ngẫu nhiên mà quảng trường ấy lại nằm trên địa bàn mang tên Nguyễn Nghiêm – chính người bí thư trẻ tuổi đã dẫn dắt đoàn người đêm hôm đó. Một cái tên người, một cái tên ngày, cùng gặp nhau trên một mảnh đất, như một lời nhắc rằng lịch sử không ở đâu xa, mà nằm ngay dưới bước chân người dân Đức Phổ mỗi ngày. Hằng năm, cứ đến ngày 8 tháng 10, chính quyền và nhân dân địa phương lại tổ chức lễ kỷ niệm ngay tại quảng trường mang tên sự kiện ấy, như một lời tri ân gửi về những người đã không còn, và một lời nhắc nhở gửi đến những người đang sống.

Điều đặc biệt ở Quảng trường 8 tháng 10 là nó chưa bao giờ chịu ngủ yên trong ký ức. Nằm ngay khu trung tâm, kết nối thuận tiện với các trục đường chính của thị xã, quảng trường từ lâu đã trở thành "trái tim" trong đời sống công cộng của Đức Phổ. Lễ kỷ niệm Ngày giải phóng Đức Phổ, chương trình nghệ thuật chào năm mới kèm bắn pháo hoa đêm giao thừa, Lễ giao nhận quân tiễn thanh niên lên đường nhập ngũ mỗi mùa tòng quân, hay những buổi trưng bày tranh, ảnh, cây cảnh nhân dịp kỷ niệm lớn – tất cả đều chọn khoảng sân này làm nơi hội tụ. Nhưng quảng trường không chỉ sống trong những dịp lễ lớn. Nơi đây còn được đầu tư hệ thống dụng cụ thể dục thể thao ngoài trời, để mỗi sáng sớm, người cao tuổi ra tập luyện, mỗi buổi chiều, trẻ nhỏ nô đùa, chạy nhảy. Chính vì thế, khoảng sân từng vang lên tiếng hô của 5.000 con người trong đêm nổi dậy năm 1930 hôm nay lại rộn ràng bởi những điều rất đỗi bình dị của đời sống thường nhật – một minh chứng rằng độc lập, tự do mà cha ông đổi lấy, cuối cùng, đã kết trái bằng chính sự bình yên ấy. Người già đến đây để nhớ. Người trẻ đến đây để vui. Nhưng cả hai, dù không nói ra, đều đang đứng trên cùng một mảnh đất đã từng đổi thay bằng ý chí của những người đi trước. Nếu đêm mùng 7 rạng mùng 8 tháng 10 năm 1930 là tiếng gậy gộc, tiếng mõ, tiếng tù và của một cuộc nổi dậy giành lại quyền làm chủ, thì đêm giao thừa hôm nay là tiếng nhạc, tiếng pháo hoa của một cuộc sống hòa bình mà chính cuộc nổi dậy ấy đã góp phần mở đường. Quảng trường không biết nói, nhưng cái tên nó mang, vị trí nó chiếm giữ giữa lòng thị xã, và những gì vẫn diễn ra trên nền đất ấy mỗi ngày, mỗi năm, đã âm thầm kể lại câu chuyện đó cho bất cứ ai chịu dừng chân và lắng nghe.

Với người trẻ Đức Phổ hôm nay, mỗi lần đứng giữa quảng trường trong một đêm hội, có lẽ nên một lần ngoái nhìn lại: nơi mình đang cười nói, đang hò reo theo tiếng nhạc, chính là nơi cha ông mình từng bước qua trong đêm tối, bằng một niềm tin không gì lay chuyển được. Câu chuyện của Quảng trường 8 tháng 10, vì thế, không chỉ là câu chuyện của quá khứ – mà là lời nhắc để những người đang sống hôm nay biết trân trọng hơn những gì mình đang có, và tiếp nối ngọn lửa ấy theo cách của riêng mình.
Thanh Tuyền_DST25_pdu