RENÉ ADRIAN – NGƯỜI PHÓNG VIÊN PHÁP GHI LẠI NGÀY HÀ NỘI ĐỔI CHỦ

RENÉ ADRIAN – NGƯỜI PHÓNG VIÊN PHÁP GHI LẠI NGÀY HÀ NỘI ĐỔI CHỦ

Trong những tư liệu về Hà Nội mùa thu năm 1954, có một góc nhìn đến từ phía bên kia cuộc chiến: những bức ảnh mang tên René Adrian, phóng viên thuộc bộ phận báo chí, thông tin của quân đội Pháp. Ông đã ghi lại các hoạt động chuyển giao trước ngày giải phóng và những hình ảnh trong cuộc tiếp quản Thủ đô. Người cầm máy làm việc trong hệ thống thông tin của lực lượng đang rút đi, nhưng trước ống kính của ông, một Hà Nội bước sang thời kỳ mới đã hiện ra.

Người cầm máy từ phía bên kia cuộc chiến

René Adrian thuộc Service presse information, thường được viết tắt là SPI. Theo giới thiệu của cơ quan lưu trữ hình ảnh quốc phòng Pháp ECPAD, những người làm công tác hình ảnh trong hệ thống này có nhiệm vụ phản ánh hoạt động của quân đội Pháp ở Đông Dương. Bên cạnh chiến trận, họ còn thực hiện các phóng sự về đời sống, kinh tế, văn hóa và xã hội. Sau thất bại ở Điện Biên Phủ, các phóng viên quân đội tiếp tục theo dõi quá trình rút lui của lực lượng Pháp.

Hoàn cảnh ấy tạo nên ý nghĩa đặc biệt cho những hình ảnh về Hà Nội. Người chụp không thuộc đội ngũ báo chí của phía chiến thắng, nhưng điều được lưu lại trước ống kính vẫn là một thực tế không thể đảo ngược: quyền kiểm soát thành phố đang được chuyển giao. Những con đường, cây cầu và công trình quân sự trở thành nơi người rút đi gặp người tiếp nhận. Một thay đổi lớn của lịch sử hiện ra qua những hành động cụ thể, thay vì chỉ nằm trong các văn bản ngoại giao.

Không thể từ những tấm ảnh mà đoán định René Adrian đã nghĩ gì. Cũng không cần gán cho ông một lời thú nhận hay sự xúc động chưa được tư liệu xác nhận. Giá trị của công việc ông để lại nằm ở những gì đã được ghi hình. Đối với người xem hôm nay, chính khoảng cách giữa vị trí của người chụp và sự kiện được chụp làm nên sức gợi: một người thuộc hệ thống thông tin quân đội Pháp đã góp phần lưu giữ hình ảnh Hà Nội kết thúc thời kỳ nằm dưới sự kiểm soát của lực lượng ấy.

Trước giờ phút lịch sử

Cuộc tiếp quản Hà Nội không bắt đầu và kết thúc trong một buổi sáng. Hai bên ký thỏa thuận chuyển giao về quân sự ngày 30/9/1954 và về hành chính ngày 2/10/1954. Những đội hành chính, trật tự vào thành phố trước để chuẩn bị tiếp nhận công sở, công trình công cộng. Yêu cầu của cuộc bàn giao là giữ an toàn, trật tự và không làm gián đoạn đời sống thành phố.

Đặt trong bối cảnh ấy, những hình ảnh trước ngày giải phóng có một giá trị riêng. Chúng giúp người xem nhận ra rằng phía sau ngày hội cờ hoa là hàng loạt công việc cần được thực hiện chính xác. Một thành phố không thể chỉ được tiếp quản bằng việc đổi người đứng gác. Đó còn là trách nhiệm đối với điện, nước, giao thông, cơ sở sản xuất và cuộc sống của những gia đình đang chờ đợi sự ổn định.

Trong chùm tư liệu do Trung tâm Lưu trữ quốc gia I giới thiệu, ảnh của René Adrian ngày 5/10/1954 ghi lại bộ đội Việt Nam cùng một sĩ quan Pháp trên cầu Long Biên và lễ hạ cờ Pháp tại căn cứ không quân Gia Lâm. Những khuôn hình ấy thuộc quá trình chuyển giao trước ngày giải phóng, không nên gộp tất cả vào ngày 10/10.

Một bức ảnh chỉ giữ lại một lát cắt của thời gian. Nhưng khi được đặt đúng ngày tháng và hoàn cảnh, lát cắt ấy có thể giúp người xem hiểu cả một quá trình. Cảnh gặp gỡ trên cầu và một nghi lễ hạ cờ, nhìn riêng có thể chỉ là những hoạt động quân sự. Đặt cạnh nhau trong diễn biến của cuộc tiếp quản, chúng gợi lên sự chuyển tiếp giữa một thời kỳ đang khép lại và một thời kỳ sắp bắt đầu.

Cầu Long Biên và chiều rút quân

Ngày 9/10/1954, bộ đội Việt Nam lần lượt tiếp nhận những vị trí trong nội thành. Đến 16 giờ, những người lính Pháp cuối cùng rút qua cầu Long Biên; lực lượng tiếp quản đã kiểm soát thành phố. Mốc thời gian ấy cần được phân biệt với cuộc hành quân lớn và lễ chào cờ diễn ra ngày hôm sau.

Trong những bức ảnh về cuộc rút quân, các nhịp thép của cầu Long Biên tạo thành một đường dẫn kéo dài phía sau đoàn người. Cây cầu vẫn ở đó, nhưng vị trí của những lực lượng đi qua nó đã thay đổi. Điều từng được quyết định trên chiến trường và bàn đàm phán, giờ đây hiện ra bằng bước chân của những người rời thành phố. Không có tiếng súng trong khuôn hình, song sức nặng của một cuộc chiến vừa kết thúc vẫn hiện diện.

Những tấm ảnh như vậy không cho phép người xem biết chính xác tâm trạng của từng người lính. Một ánh nhìn hay dáng đứng không đủ để kết luận về sự thất vọng, nhẹ nhõm hoặc nuối tiếc. Điều có thể khẳng định nằm ở chính hành động được ghi lại: họ đang rút đi. Sự thận trọng ấy không làm câu chuyện bớt xúc động. Trái lại, nó giữ cho cảm xúc được đặt trên nền tảng của sự thật.

Đây là điểm cao trào của câu chuyện về một thành phố chuyển giao quyền kiểm soát. Những văn bản không còn chỉ nằm trên bàn làm việc; những điều khoản đã trở thành hiện thực trên đường phố. Bên rút đi khép lại sự hiện diện quân sự trong nội thành. Bên tiếp nhận bước vào trách nhiệm gìn giữ thành phố. Giữa hai chuyển động ấy là Hà Nội, với những con người sắp được sống một ngày mà họ sẽ còn nhắc lại suốt đời.

Khi thành phố đón người trở về

Sáng 10/10/1954, các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến vào Hà Nội trong sự chào đón của nhân dân. Những hình ảnh do Thông tấn xã Việt Nam lưu giữ cho thấy người dân treo cờ trước cửa nhà, viết khẩu hiệu, đứng bên đường đón bộ đội. Các đoàn quân đi qua những tuyến phố quen thuộc; thành phố hiện lên không chỉ với các đơn vị tiếp quản, mà còn với sự hiện diện đông đảo của những người dân đón mừng ngày giải phóng.

Trong phần ảnh mang tên René Adrian được cơ quan lưu trữ công bố, có những hình ảnh về cờ của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trên cầu Long Biên và nhân dân đón các đơn vị bộ đội tiến về trung tâm. Đặt những hình ảnh đón chào bên cạnh cảnh rút quân, người xem có thể nhận ra hai phía của cùng một bước ngoặt. Một phía là sự kết thúc của quyền kiểm soát cũ; phía kia là cuộc trở về và những kỳ vọng dành cho tương lai. Người dân không chỉ đứng bên lề một cuộc bàn giao giữa các lực lượng quân sự. Chính sự hiện diện của họ đem lại cho ngày giải phóng một ý nghĩa gần gũi: lịch sử đang diễn ra ngay trước cửa nhà, trên con phố họ đi qua mỗi ngày.

Lúc 15 giờ ngày 10/10/1954, lễ chào cờ được tổ chức tại sân Cột Cờ với sự tham gia của các đơn vị tiếp quản Thủ đô. Những bức ảnh về nghi lễ ấy ghi lại một thời khắc khác với cảnh hành quân buổi sáng: đội hình trang nghiêm dưới lá cờ, sau khi nhiệm vụ tiếp quản đã hoàn thành.

Từ những cuộc gặp gỡ chuẩn bị bàn giao đến đoàn quân rút qua cầu, từ những lá cờ xuất hiện trên đường phố đến lễ chào cờ buổi chiều, các hình ảnh nối lại thành một câu chuyện. Không một khuôn hình riêng lẻ nào kể hết được câu chuyện ấy. Nhưng khi được đối chiếu với nhau, chúng giúp ngày giải phóng hiện lên không chỉ như một mốc son trong niên biểu, mà như một ngày có những con người thực, những địa điểm thực và những hành động không thể lặp lại.

Những khuôn hình ở lại

Nhìn lại ảnh lịch sử cũng là học cách tôn trọng giới hạn của tư liệu. Một bức ảnh không tự nói được tất cả về người chụp, không cho biết trọn vẹn suy nghĩ của người trong ảnh và càng không thay thế được toàn bộ diễn biến của một cuộc chiến. Nhưng nó giữ lại dáng hình của một khoảnh khắc. Khi nhân chứng dần vắng bóng, những chi tiết tưởng như nhỏ bé trong ảnh có thể trở thành điểm tựa để thế hệ sau hình dung quá khứ.

Câu chuyện về René Adrian vì thế không cần được dựng thành một sự thức tỉnh hay một cuộc thay đổi lập trường mà tài liệu chưa chứng minh. Điều đáng kể hơn là công việc ghi hình của ông đã để lại một phần chứng tích về Hà Nội trong những ngày chuyển giao. Khi được đọc cùng các nguồn tư liệu khác, những hình ảnh ấy giúp bổ sung góc nhìn, làm rõ trình tự sự kiện và giữ cho ký ức lịch sử không chỉ được kể từ một phía.

Người cầm máy thường đứng ngoài khuôn hình. Tên của họ đôi khi chỉ còn ở dòng chú thích dưới một bức ảnh, trong khi người xem nhớ đến đoàn quân, lá cờ hoặc cây cầu nhiều hơn. Nhưng chính thao tác bấm máy đã giữ một khoảnh khắc khỏi biến mất hoàn toàn. Giá trị ấy không nằm ở việc người chụp có thể thay đổi lịch sử, mà ở khả năng để lại một bằng chứng cho những người đến sau.

Bởi vậy, nhìn Hà Nội mùa thu năm 1954 qua những tư liệu mang tên René Adrian không chỉ là nhìn một thành phố “đổi chủ”. Đó là nhìn một cuộc trở về đã trở thành hiện thực. Những người lính rút đi rồi khuất khỏi đường phố; những người tiếp quản bước vào công việc mới; người dân tiếp tục cuộc sống của mình. Còn những khuôn hình ở lại, lặng lẽ giữ cho hậu thế thấy được một thời khắc: Hà Nội bước qua ranh giới của chiến tranh để bắt đầu viết tiếp câu chuyện của hòa bình.