SẢN PHẨM “KÝ ỨC SỐNG MÃI”

Tháng Hai, thầy chủ nhiệm dẫn cả lớp đến Đình Xuân Hòa. Chúng tôi xuất

phát từ Trường THPT Marie Curie, đi bộ một đoạn ngắn rồi rẽ vào con đường dẫn đến

ngôi đình cổ. Hai di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố, cách nhau không xa,

nhưng hôm đó tôi mới để ý rằng mình chưa thật sự hiểu cả hai. Trường thì học mỗi

ngày mà chưa từng nhìn kỹ. Đình thì đi qua bao lần mà chưa một lần bước vào.

Hôm đó trời không nắng gắt, chỉ có thứ ánh sáng buổi sáng đầu năm vừa đủ ấm

để nhìn thấy rõ từng mái ngói cong vút phủ rêu của ngôi đình cổ. Tôi bước qua cổng

với cái tâm thế của một học sinh đi tham quan theo lịch, chưa nghĩ gì nhiều. Nhưng

không khí bên trong khác hẳn. Yên. Trầm. Và có gì đó khiến tự nhiên mình muốn đi

chậm lại.

Thầy giới thiệu với lớp một cụ ông đang đứng chờ ngay trước gian thờ chính

của đình. Cụ là người cao tuổi trong phường, đã sống ở Xuân Hòa từ nhỏ đến giờ,

thuộc từng góc của ngôi đình này như thuộc lòng bàn tay. Thầy nói nhẹ với cả lớp:

hôm nay các con không đọc sách, các con được nghe người trong cuộc kể.

Cụ không bắt đầu bằng những câu chuyện to tát. Cụ chỉ tay vào gian chính giữa

của đình và hỏi chúng tôi có biết người ta thường làm gì ở đây không. Ai đó trong lớp

trả lời: thờ cúng. Cụ gật đầu, rồi nói thêm: đúng, nhưng chưa đủ.

Cụ kể rằng ngày xưa, đình làng là trung tâm của mọi chuyện trong xóm. Không

chỉ là nơi thờ thành hoàng bảo hộ dân làng, đình còn là nơi tổ chức các lễ hội lớn

trong năm, nơi cả làng tụ lại ăn uống, hát hò, và cũng là nơi con trẻ lần đầu tiên được

nhìn thấy các nghi thức mà ông bà đã giữ từ đời này sang đời khác. Cứ đến kỳ lễ Kỳ

Yên, cả phường nhộn nhịp hẳn lên. Người lớn chuẩn bị lễ vật, trẻ con chạy quanh sân

đình, tiếng nhạc lễ vang từ sáng đến tối. Cụ nói đó là những ngày mà ranh giới giữa

nhà này và nhà kia dường như không còn nữa, ai cũng là người cùng xóm, cùng ngồi

chung một chiếu.

Nhưng điều cụ kể khiến tôi ấn tượng nhất lại không phải lễ hội. Cụ nói đình

còn là nơi người ta đến để giải quyết chuyện với nhau. Hai gia đình tranh chấp bờ đất,

hai người hàng xóm mâu thuẫn lâu ngày không nói chuyện, khi không còn cách nào tự

giải quyết được nữa, họ ra đình. Không phải để kiện cáo, mà để ngồi lại trước mặt

thành hoàng, trước mặt những người lớn tuổi trong làng, và nói thật với nhau. Cụ bảo:

ít khi nào ra đình mà về còn giận nhau lắm. Vì khi ngồi ở đây, người ta nhớ lại rằng

mình là người cùng làng trước khi là người có lý hay không có lý.

Thầy ngồi cạnh, gật đầu khi cụ kể tới đó, rồi quay sang lớp nói nhỏ: đó là thứ

mà kiến trúc hiện đại rất khó tạo ra được.

Điều tôi không ngờ là ngôi đình vẫn còn đang làm điều đó cho tới tận bây giờ,

theo một cách khác. Cụ kể rằng những năm gần đây, ban quản lý đình và bà con trong

phường vẫn thường xuyên tổ chức các buổi phát quà, hỗ trợ người cơ nhỡ, người già

neo đơn, hoàn cảnh khó khăn trong khu vực. Sân đình trở thành nơi tập kết hàng hóa,

nhu yếu phẩm trước mỗi đợt trao tặng. Những người không có ai thân thích, những

hoàn cảnh không biết trông cậy vào đâu, họ biết rằng cứ ra đình là có người lo. Cụ nói

giản dị: đình là của chung, thì việc chung ai cũng có phần.

Tôi ngồi nghe cụ nói mà cứ nghĩ mãi về ngôi trường mình đang học. Trường

THPT Marie Curie cũng là Di tích Kiến trúc nghệ thuật cấp Thành phố, cũng mang

trong mình hơn một thế kỷ lịch sử. Nhưng suốt bao nhiêu năm học ở đó, tôi chưa bao

giờ thật sự hỏi ngôi trường này được xây dựng với dụng ý gì, đã chứng kiến những gì,

và vì sao người ta vẫn chọn giữ lại nó thay vì xây mới hoàn toàn.