Sơn “Đen” – Chiến sĩ Đội Hành động Công an Bắc Bộ hy sinh trong trận chống càn tại Đa Sĩ

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống thực dân Pháp – năm 1946–1947.
Phần 1: Chàng trai mồ côi ở Hà Nội

Trước khi trở thành chiến sĩ Công an, Sơn “Đen” đã có một cuộc đời rất khác.

Ông là một trẻ mồ côi, lớn lên ở khu vực vỉa hè Cống Chéo, Hàng Lược, Hà Nội.

Trước Cách mạng Tháng Tám, ông làm nghề phu đòn đám ma tại cửa hiệu Louis Chức ở phố Hàng Cót.

Đó là một cuộc sống nghèo khó.

Không gia đình để nương tựa.

Không một con đường học hành được ghi lại.

Nhưng khi Cách mạng Tháng Tám thành công, rồi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bắt đầu, cuộc đời Sơn “Đen” bước sang một hướng khác.

Năm 1946, ông xin gia nhập Công an.

Một người từng sống bên lề xã hội nay muốn trở thành người đứng trong hàng ngũ bảo vệ chính quyền cách mạng.

Không ai biết lúc ấy ông nghĩ gì về tương lai.

Nhưng những nhiệm vụ đầu tiên cho thấy Sơn “Đen” không phải người dễ lùi bước.

Chú thích: Hà Nội trong những năm đầu Cách mạng và kháng chiến chống thực dân Pháp; hình ảnh dùng để tái hiện không gian nơi Sơn “Đen” từng sống. Không có ảnh chân dung được xác thực của ông trong nguồn tư liệu công khai đã tìm được.
*Nguồn: Tư liệu lịch sử Hà Nội và hồi ký Từ Sở Công an Bắc bộ ra đi được VietnamNet giới thiệu.

Phần 2: Nhiệm vụ đầu tiên để trở thành người chiến sĩ Công an

Muốn được vào lực lượng Công an, Sơn “Đen” phải trải qua một thử thách.

Phòng Trinh sát giao cho ông nhiệm vụ lấy một chiếc ô tô của Sở Công an Bắc Bộ đang để trong nhà xe.

Đó không phải một nhiệm vụ đơn giản.

Ông cùng đồng đội tìm cách chui vào Sở Công an, khiến chiến sĩ gác cổng ngủ thiếp rồi đẩy chiếc xe ra khu vực hồ Ha-le.

Sau nhiệm vụ ấy, Sơn “Đen” được nhận vào lực lượng Công an.

Nhưng đó mới chỉ là bước đầu.

Đầu tháng 12/1946, ông cùng một số đồng đội tiếp tục đột nhập kho súng của quân Pháp trong thành Hà Nội, lấy đi 8 khẩu súng trường cùng một hòm đạn.

Những nhiệm vụ ấy cho thấy công việc của những chiến sĩ Công an trong những ngày đầu kháng chiến không chỉ là giữ gìn trật tự.

Họ phải hoạt động bí mật.

Thu thập vũ khí.

Bảo vệ cơ sở.

Bảo vệ cán bộ.

Và tìm mọi cách duy trì lực lượng trong điều kiện chiến tranh.

Sơn “Đen” đã bước vào cuộc kháng chiến bằng những nhiệm vụ như thế.

4

Chú thích: Lực lượng Công an Việt Nam trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp; ảnh minh họa bối cảnh hoạt động của Đội Hành động, không phải ảnh xác định Sơn “Đen”.
*Nguồn: Tư liệu lịch sử Công an và Hà Nội. Câu chuyện về các nhiệm vụ của Sơn “Đen” được ghi trong hồi ký Từ Sở Công an Bắc bộ ra đi.

Phần 3: Đội Hành động giữa những ngày đầu kháng chiến

Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, Sơn “Đen” được phân công về Đội Hành động.

Nhiệm vụ của đội là hoạt động vũ trang chống địch, bảo vệ cán bộ và bảo vệ các đường dây liên lạc ra vào nội thành.

Khi đơn vị đóng quân ở các làng ngoại thành, nhiệm vụ còn thêm một việc rất quan trọng:

bảo vệ nhân dân và chặn đánh quân Pháp khi chúng tổ chức càn quét.

Đó là một công việc nguy hiểm.

Bởi người chiến sĩ không chỉ phải chiến đấu.

Họ còn phải bảo đảm cho người dân có thời gian rời khỏi khu vực bị càn.

Trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến, các vùng ngoại thành Hà Nội trở thành địa bàn quan trọng để lực lượng vũ trang tiếp tục chiến đấu sau khi rút khỏi nội thành. Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận quân dân Khu XI đã phối hợp với dân quân, du kích tại các huyện ngoại thành Hà Đông để chống các cuộc tiến công của quân Pháp.

Và Sơn “Đen” đã ở trong một lực lượng như thế.

Một người chiến sĩ không nổi tiếng.

Không có quân hàm cao.

Không có những chiến công được phổ biến rộng rãi.

Nhưng mỗi khi quân Pháp càn đến, ông và đồng đội phải đứng lại.

Để người dân có thể chạy.

Chú thích: Quân dân vùng ngoại thành Hà Nội – Hà Đông trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp. Hình ảnh nhằm tái hiện không gian chiến đấu của Đội Hành động, không phải ảnh trực tiếp Sơn “Đen”.
*Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và tư liệu lịch sử Khu XI.

Phần 4: Ngày 19/5/1947 ở Đa Sĩ

Ngày 19/5/1947.

Quân Pháp từ Hà Đông tiến vào làng Đa Sĩ, Thanh Oai, nơi Đội Hành động đang đóng quân.

Theo kế hoạch đã được phân công, các chiến sĩ triển khai lực lượng để kìm chân quân Pháp, tạo thời gian cho người dân rút khỏi làng ra cánh đồng.

Đó là nhiệm vụ mà Sơn “Đen” và đồng đội phải thực hiện.

Không phải bảo vệ một vị trí bằng mọi giá.

Mà phải giữ chân đối phương đủ lâu để người dân có thể thoát khỏi vùng nguy hiểm.

Trận chiến diễn ra.

Sơn “Đen” bị thương vào bụng và ngã xuống.

Nhưng ông chưa chết.

Quân Pháp tràn vào làng và bắt được ông.

Một người chiến sĩ đã bị thương, không còn khả năng tiếp tục chiến đấu.

Nhưng với quân Pháp, ông vẫn là một người của lực lượng kháng chiến.

Và số phận của Sơn “Đen” được quyết định ngay tại đó.

Chú thích: Đa Sĩ và khu vực Hà Đông trong bối cảnh kháng chiến chống thực dân Pháp; ảnh dùng để tái hiện địa bàn trận chống càn ngày 19/5/1947.
*Nguồn: Tư liệu lịch sử Khu XI và hồi ký Từ Sở Công an Bắc bộ ra đi.

Phần 5: Người chiến sĩ bị bắt và phát súng cuối cùng

Theo hồi ký của Lê Tuấn, sau khi bắt được Sơn “Đen”, viên sĩ quan chỉ huy cuộc càn quét tỏ ra tức giận vì lực lượng của mình đã bị tiêu hao trong trận đánh.

Hắn ra lệnh xử bắn Sơn ngay tại đầu làng.

Sơn “Đen” đã hy sinh ở Đa Sĩ.

Không có một cuộc giải cứu.

Không có cơ hội trở về với đồng đội.

Một chiến sĩ từng bắt đầu cuộc đời cách mạng bằng những nhiệm vụ bí mật ở Hà Nội đã kết thúc cuộc đời trong một trận chống càn.

Điều đáng nói là trong câu chuyện này, chúng ta không có căn cứ để dựng lại những lời nói cuối cùng của Sơn.

Không biết ông đã nói gì.

Không biết ông nghĩ gì trong những giây phút cuối.

Và chúng ta không nên tự viết thay ông.

Điều còn lại trong tư liệu là hành động của ông và đồng đội:

họ ở lại kìm chân quân Pháp để người dân có thời gian rút khỏi làng.

Đó chính là điều có thể xác nhận.

Và cũng chính điều đó khiến sự hy sinh của Sơn “Đen” đáng được nhớ đến.

Chú thích: Không có ảnh tư liệu xác thực về thời điểm Sơn “Đen” bị bắt và hy sinh. Hình ảnh chỉ minh họa không gian tưởng niệm các chiến sĩ hy sinh trong kháng chiến chống Pháp.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Hà Nội và các địa phương.

Phần 6: Một cái tên sống trong ký ức đồng đội

Sơn “Đen” không phải một nhân vật lớn trong lịch sử.

Không có những chiến dịch mang tên ông.

Không có những trang sách phổ thông kể về cuộc đời ông.

Nhưng ông lại đại diện cho một lớp người rất đông trong những năm đầu kháng chiến:

những chiến sĩ làm nhiệm vụ âm thầm và hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ.

Điều đặc biệt là thân phận của ông vốn đã rất ít dấu vết.

Ông là trẻ mồ côi.

Không có một gia đình được tư liệu ghi chép đầy đủ.

Sau khi hy sinh, tên ông chủ yếu còn lại trong ký ức của những người đồng đội. Chính tác giả Lê Tuấn, một cán bộ Công an từng trải qua thời kỳ đó, đã ghi lại câu chuyện về Sơn “Đen” trong hồi ký của mình.

Vì thế, câu chuyện hôm nay không phải để biến Sơn “Đen” thành một huyền thoại.

Mà để làm một việc giản dị hơn:

gọi lại tên một người đã từng tồn tại.

Một người từng sống ở Hà Nội.

Từng làm nghề phu đòn.

Từng xin vào Công an.

Từng đột nhập lấy xe.

Từng lấy vũ khí của quân Pháp.

Từng bảo vệ cán bộ và đường dây liên lạc.

Từng đứng lại ở Đa Sĩ để người dân có thời gian chạy khỏi cuộc càn.

Và cuối cùng hy sinh.

Những chi tiết ấy đã đủ để chúng ta hiểu ông là ai.

Chú thích: Hiện vật, tư liệu về lực lượng Công an trong thời kỳ đầu kháng chiến chống thực dân Pháp – bối cảnh lịch sử gắn với hoạt động của Sơn “Đen”. Không có ảnh chân dung xác thực của ông trong nguồn công khai đã kiểm chứng.
*Nguồn: Tư liệu lịch sử Công an nhân dân và hồi ký Từ Sở Công an Bắc bộ ra đi.

Lời kết: Một người không để lại ảnh chân dung

Có những người anh hùng để lại rất nhiều thứ.

Một bức ảnh.

Một huân chương.

Một bản lý lịch.

Một câu chuyện được kể qua nhiều thế hệ.

Nhưng Sơn “Đen” thì gần như không có những thứ ấy.

Ông chỉ để lại một cái tên, một biệt danh và ký ức của những người từng chiến đấu cùng ông.

Một người trẻ mồ côi ở Hà Nội.

Một người đã chọn bước vào lực lượng Công an khi đất nước vừa giành được độc lập.

Một người từng thực hiện những nhiệm vụ nguy hiểm ngay trong lòng Hà Nội.

Rồi khi chiến tranh lan rộng, ông được đưa về Đội Hành động.

Ngày 19/5/1947, quân Pháp càn vào Đa Sĩ.

Ông và đồng đội ở lại kìm chân địch để người dân có thời gian rút khỏi làng.

Ông bị thương.

Bị bắt.

Và bị xử bắn.

Chỉ vậy thôi.

Không cần thêm một lời thoại tưởng tượng.

Không cần một câu nói được đặt vào miệng người đã hy sinh.

Bởi sự thật về lựa chọn của ông đã đủ nói lên tất cả.

Sơn “Đen” có thể là một cái tên ít người biết đến.

Nhưng lịch sử của một dân tộc không chỉ được làm nên bởi những người có tên trong sách giáo khoa.

Nó còn được làm nên bởi những con người mà nếu không có một cuốn hồi ký, một người đồng đội, một dòng tư liệu nhắc lại, có lẽ tên tuổi họ sẽ chìm vào quên lãng.

Hôm nay, khi chúng ta sống trong một Hà Nội hòa bình, đi qua những con phố đông đúc, thật khó hình dung rằng cách đây gần tám mươi năm, những vùng ngoại thành của thành phố từng là chiến trường.

Và ở đó, có những người như Sơn “Đen” đã đứng lại.

Không phải để được nhớ đến.

Mà bởi lúc ấy, họ phải làm điều mình cần làm.

Xin được tưởng nhớ Sơn “Đen” – chiến sĩ Đội Hành động Công an Bắc Bộ, người đã hy sinh tại Đa Sĩ ngày 19/5/1947.

Một người ít được biết đến.

Nhưng không nên bị lãng quên.

Chú thích: Hình ảnh tưởng niệm các liệt sĩ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Không có ảnh chân dung xác thực của Sơn “Đen” được tìm thấy trong các nguồn công khai đã kiểm chứng, nên không sử dụng ảnh của người khác để thay thế.
Nguồn tư liệu chính về Sơn “Đen”: hồi ký Từ Sở Công an Bắc bộ ra đi của Lê Tuấn (NXB Công an nhân dân, 2006), được VietnamNet giới thiệu; bối cảnh chiến sự Khu XI được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận.