Sông An Cựu

Núi Ngự Bình trước tròn sau méoSông An Cựu nắng đục mưa trong”An Cựu là tên một con sông nhỏ, chi lưu của sông Hương, ở phía Nam kinh thành Huế. Sông có nhiều tên gọi như Lợi Nông, Phủ Cam, Đại Giang, Hà Tự, Cống Quan, tên phổ biến ở Huế là sông An Cựu.

Toàn bộ dòng sông dài khoảng 30km, bắt đầu lấy nước sông Hương từ đoạn cuối cồn Dã Viên, chảy qua địa phận Thành phố Huế, huyện Hương Thủy rồi đổ vào phá Hà Trung. Từ khi các chúa Nguyễn chọn Kim Long, rồi Phú Xuân là thủ phủ của Đàng Trong, 2 bên bờ sông An Cựu đã là nơi tập trung dinh thự, nhà vườn của các quan lại, quý tộc. Tuy nhiên lúc này sông còn nhỏ, nhiều đoạn cạn hẹp. Năm Gia Long 13 (1814), sau khi khảo sát tình hình và hỏi ý kiến các vị bô lão ở xã Thanh Thủy, nhà vua đã cho khơi đào thêm sông An Cựu và cho đắp đập Thần Phủ ở phía dưới để lấy nước tưới tiêu, rửa mặn cho hành vạn mẫu ruộng ở khu vực này. Năm Minh Mạng thứ 2 (1821), sông An Cựu được đổi tên thành sông Lợi Nông. Bia đá khắc tên này vẫn còn. Năm Minh Mạng thứ 16 (1835) khi đúc Cửu Đỉnh, hình ảnh và tên sông đã được khắc vào Chương Đỉnh.

Sông An Cựu cũng là dòng sông gắn với nhiều chứng tích và sự kiện lịch sử quan trọng của Huế. Dọc sông ở đoạn đầu có Bến Ngự để thuyền rồng của nhà vua cập bến mỗi khi đi tế Nam Giao. Phía hạ lưu có các hành cung Thần Phủ, Thuận Trực để vua tạm nghỉ trong những lần về chơi ở phía Hà Trung hoặc về rừng Đông Lâm (nay thuộc xã Thủy Châu-huyện Hương Thủy, nơi được vua Thiệu Trị xếp vào 1 trong 20 thắng cảnh của đất Thần Kinh) săn bắn. Trong những năm cuối đời bị giam lỏng ở Huế, nhà yêu nước Phan Bội Châu biệt danh là ông gia Bến Ngự vẫn thường xuống bơi thuyền trên sông An Cựu. Dòng sông này do nhận nước từ sông Hương trong xanh nên ngay cả những ngày mưa nước vẫn ít khi đục. Trái lại, mùa nắng hạn, nước sông cạn và lại có màu vàng đục của lớp phù sa dưới đáy. Sông An Cựu vì thế trở thành dòng sông “nắng đục mưa trong” trong ca dao vùng Huế.