Sông Thạch Hãn – Dòng Sông Máu Và Hoa Lửa
Nằm vắt ngang mảnh đất Quảng Trị anh hùng, sông Thạch Hãn không chỉ là huyết mạch giao thông thủy, nguồn nước nuôi dưỡng các vựa lúa màu mỡ của Triệu Phong, Hải Lăng qua hàng ngàn năm, mà còn trở thành một biểu tượng thiêng liêng, là chứng nhân cho những trang sử bi tráng nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ một dòng sông xanh trong, hiền hòa chảy từ dãy Trường Sơn ra Biển Đông qua Cửa Việt, Thạch Hãn đã trở thành “dòng sông máu”, “dòng sông hoa lửa” ghi dấu 81 ngày đêm huyền thoại bảo vệ Thành cổ Quảng Trị năm 1972 - một trang sử viết bằng xương máu của hàng ngàn người con ưu tú của đất nước.
Người dân Quảng Trị từ xưa đã gọi sông Thạch Hãn là “sông Hàn”, với câu ca dao mộc mạc mà chứa đựng niềm tự hào: “Chẳng thơm cũng thể hương đàn/Chẳng trong cũng nước nguồn Hàn chảy ra”. Tên gọi Thạch Hãn (nghĩa là “dòng sông đá”) bắt nguồn từ đặc điểm địa lý của dòng sông: giữa nguồn có một mạch đá ngầm chắn ngang, nước chảy qua như mồ hôi từ đá tiết ra, tạo nên tên gọi độc đáo này. Với chiều dài 155km, dòng sông này không chỉ đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, giao thông của địa phương, mà còn được triều Nguyễn coi như một hào thành tự nhiên bảo vệ Thành cổ Quảng Trị. Nhận thức được vị trí chiến lược của dòng sông, vua Minh Mạng đã cho khắc hình sông Thạch Hãn lên một trong Cửu Đỉnh linh thiêng đặt tại Thế Miếu Huế - một vinh dự cao quý, ghi nhận tầm quan trọng của Thạch Hãn với non sông.
Nhưng lịch sử đã giao cho Thạch Hãn một sứ mệnh còn lớn lao hơn: trở thành tuyến huyết mạch sinh tử trong chiến dịch Quảng Trị mùa hè đỏ lửa năm 1972. Trong 81 ngày đêm từ 28/6 đến 16/9/1972, Thành cổ Quảng Trị trở thành “túi bom” khổng lồ, nơi đế quốc Mỹ và quân đội Sài Gòn trút xuống lượng bom đạn tương đương sức công phá của 7 quả bom nguyên tử ném xuống Hiroshima. Trung bình mỗi chiến sĩ ta phải hứng chịu hơn 100 quả bom và 200 quả đạn pháo, khiến mảnh đất chu vi chỉ hơn 2km này trở thành trận chiến sinh tử nhất của cuộc kháng chiến. Lúc này, sông Thạch Hãn là con đường duy nhất để vận chuyển quân lính, vũ khí, lương thực từ bờ Bắc vào Thành cổ, đồng thời là tuyến đưa thương binh ra tuyến sau an toàn. Biết rõ vai trò sống còn đó, quân địch đã biến dòng sông thành mục tiêu hủy diệt, ngày đêm ném bom bắn phá, quyết cắt đứt dòng chi viện cho bộ đội ta.
Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Thu, nữ du kích 17 tuổi năm 1972 ở xã Triệu Phong, vẫn là một trong những ký ức sống mãi về những ngày đen tối đó. Chỉ mới dạm ngõ với người yêu Nguyễn Câu, chưa kịp làm đám cưới, bà đã ở lại cùng bố chồng chèo đò đưa bộ đội vượt sông Thạch Hãn trong suốt 81 ngày đêm lịch sử. Bà nhớ mãi hình ảnh những chiến sĩ mới chỉ 18-20 tuổi, đa phần là sinh viên từ Hà Nội, vừa gác bút nghiên lên đường chiến đấu, lên đò để vượt sông vào Thành cổ. “Kể từ khi chiến dịch bắt đầu, con đò của tôi đưa hàng ngàn chiến sĩ qua sông. Họ còn trẻ lắm, 18 - 20 tuổi. Điều day dứt nhất là tôi đưa họ đi... nhưng chẳng mấy ai trở lại”, bà Thu nghẹn ngào kể lại. Những tiếng người bị thương gọi mẹ, tiếng rên la thất thanh giữa đêm mưa bom, những chuyến đò đêm mà biết nhiều người đi mà ít ai trở về, đã trở thành ký ức không thể nào xóa khỏi tâm trí bà.
Ngày cuối cùng của chiến dịch, 16/9/1972, khi Bộ Chỉ huy ra lệnh rút toàn bộ lực lượng sang bờ Bắc để bảo toàn lực lượng, dòng nước lũ dâng cao của Thạch Hãn đã trở thành cái ôm vĩnh hằng cho hàng trăm chiến sĩ và thương binh. Sau nhiều ngày ngâm mình trong nước lũ, đối mặt với đói rét và vết thương, nhiều người không đủ sức chống chọi với dòng nước xiết, đã vĩnh viễn nằm lại dưới đáy sông. Có người kịp gọi tên người yêu trước khi chìm vào sóng nước, có người cả tiếng gọi “Mẹ ơi!” cũng tắt nghẹn giữa lúc địch nã pháo vào đội hình vượt sông. Họ ra đi không một tấm hình, không một dòng địa chỉ đầy đủ, chỉ để lại những lá thư vội vàng với lời nhắn nhủ xé lòng, như liệt sĩ Lê Văn Huỳnh viết: “Mẹ đừng buồn, coi như con đã sống trọn đời cho Tổ quốc mai sau”.
Những hy sinh thảm khốc ấy đã đi vào thơ ca, trở thành tiếng lòng chung của cả dân tộc. Cựu chiến binh Lê Bá Dương, người từng sát cánh cùng đồng đội trên chiến trường Quảng Trị, đã viết nên những vần thơ day dứt mà bất tử: “Đò lên Thạch Hãn ơi... chèo nhẹ/Đáy sông còn đó bạn tôi nằm/Có tuổi hai mươi thành sóng nước/Vỗ yên bờ bãi mãi ngàn năm”. Những câu thơ ấy không chỉ là nỗi niềm riêng của một người lính, mà đã trở thành lời nguyện cầu thiêng liêng mỗi khi ai đó đứng bên bờ sông Thạch Hãn, tưởng nhớ những người con đã hy sinh cho độc lập, thống nhất non sông.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, dòng Thạch Hãn hôm nay đã trở lại vẻ hiền hòa, êm đềm vốn có. Nước sông trong xanh trôi lặng lẽ, soi bóng cây cầu, làng mạc thanh bình của miền Trung, nhưng dưới mặt nước phẳng lặng ấy là cả một tầng ký ức sâu thẳm, là một nghĩa trang không bia mộ lớn nhất của dân tộc. Hàng năm, vào tháng Bảy tri ân, hàng triệu người từ mọi miền Tổ quốc lại tìm về Quảng Trị, đứng bên bờ sông Thạch Hãn để thắp nén hương, thả vòng hoa tưởng nhớ các liệt sĩ đã hy sinh. Lễ hội thả hoa đăng trên sông Thạch Hãn đã trở thành nghi lễ nhân văn, mỗi ngọn nến lung linh trên sóng nước là một lời tri ân, một lời hứa sẽ sống xứng đáng với sự hy sinh cao cả của các anh.
Đối với thế hệ trẻ Việt Nam hôm nay, hành trình về với sông Thạch Hãn, Thành cổ Quảng Trị là hành trình về cội nguồn, để hiểu rõ hơn cái giá của hòa bình mà chúng ta đang hưởng thụ. Dòng chảy của Thạch Hãn vẫn miệt mài ra biển lớn, như dòng chảy lịch sử bất tận của dân tộc, và câu chuyện về những người lính tuổi hai mươi vĩnh viễn hóa thân vào sóng nước, mãi mãi là bản anh hùng ca nhắc nhở chúng ta về lòng yêu nước, về sự hy sinh quên mình vì Tổ quốc. Nếu bạn có cơ hội ghé thăm Quảng Trị, đừng quên dành một buổi chiều đứng bên bờ sông Thạch Hãn, lắng nghe dòng nước chảy, để cảm nhận linh hồn của những người anh hùng vẫn đang chở che cho bờ bãi quê hương mãi mãi bình yên.
