Sự nghiệp dẹp loạn các sứ quân của vua Đinh Tiên Hoàng

Loạn 12 sứ quân là một giai đoạn mang hình thức nội chiến kéo dài từ năm 944, diễn ra vào cuối thời triều đại nhà Ngô - sau khi Ngô Quyền mất. Đến năm 966 giữa các địa phương hình thành tổng cộng 12 sứ quân để chiếm giữ. Cuộc loạn lạc này chỉ kết thúc đến khi Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước, thành lập ra nhà nước Đại Cồ Việt cùng triều đại nhà Đinh năm 968.   

Vốn là một người có khí chất khác thường, trong độ tuổi trưởng thành, nhìn nhận ra đất nước đang gặp phải tình trạng bất ổn, Đinh Tiên Hoàng chiêu tập từ nhóm bạn song sát thời tập trận thuở bé đến các nghĩa sĩ trong vùng. Lúc bấy giờ theo sử gọi là loạn 12 sứ quân - đất nước loạn lạc. Để có thể mở rộng phạm vi căn cứ từ vùng núi Hoa Lư tới vùng đồng bằng sông Hồng, Đinh Tiên Hoàng cùng con trai Đinh Liễn sang gặp trực tiếp sứ quân Trần Lãm tức Trần Minh Công và bày tỏ ý muốn đầu quân trong đạo binh. 

Khi tuổi đã cao sức đã yếu, Trần Lãm chọn mặt gửi vàng, giao cho Đinh Tiên Hoàng toàn bộ binh quyền. Từ thời điểm chính thức tiếp quản, Đinh Bộ Lĩnh tức Đinh Tiên Hoàng đưa quân về Hoa Lư, không ngừng thu phục nhân tài song chiêu mộ binh lính để xây dựng lực lượng vững mạnh. Dưới trướng Đinh Tiên Hoàng hội tụ những nhân vật hào kiệt của Giao Châu gồm Lê Hoàn, Đinh Liễn, Đinh Điền, Nguyễn Bặc và Phạm Hạp cùng em trai là Phạm Cự Lạng. Bên cạnh đó, ông còn phất cờ triệu hồi dân chúng, tiến hành đánh dẹp 12 sứ quân và đem về nhiều chiến thắng vẻ vang, lẫy lừng trong lịch sử.            

Mở đầu cho sự nghiệp dẹp loạn này, Đinh Tiên Hoàng hay được biết tới là Đinh Bộ Lĩnh đã đánh bại thành công lực lượng của Kiều Công Hãn và Lữ Xử Bình ở triều đình Cổ Loa đây đồng thời là những quyền thần thuộc nhà Ngô tranh giành ngai vàng. Phe Lã Xử Bình bị tiêu diệt vào năm 966 là bước đệm giúp Đinh Tiên Hoàng kiểm soát và quản lý được Cổ Loa. Nhờ có sự trợ giúp đắc lực từ người con trai Đinh Liễn mà Đinh Bộ Lĩnh hội tụ đủ sức mạnh, dũng khí và chính thức mở đầu chiến dịch đánh dẹp loạn của mình.

Sứ quân thứ hai Đinh Bộ Lĩnh cần bàn mưu tính kế để hạ gục được là Sứ quân của Đỗ Cảnh Nhạc - một người trí dũng mưu lược. Vào ban đêm, ông cho quân vây kín 4 mặt của thành rồi ập đánh đột ngột vào Trại Quyền. Cuộc tiến đánh này hay ở chỗ Đỗ Cảnh Nhạc lúc hiện giờ không có mặt ở đó mà đang ở đồn Bảo Đà. Như mất đi một người chỉ huy cầm lái, quân tướng không sao ứng phó được dẫn đến thành lũy, đồn trại bị mất. Hai bên giao tranh đến cuối cùng, hơn một năm sau, Đỗ Cảnh Nhạc chết do bị bắn trúng tên còn Đinh Tiên Hoàng hạ được thành.

Trước thế chiến áp đảo của Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh, Kiều Công Hãn đem quân của mình xuống phía Nam để hợp lực với Ngô Xương Xí. Nhưng khi di chuyển đến thôn Vạn Diệp (thuộc thành phố Nam Định hiện nay), Kiều Công Hãn bị một hào trưởng đem quân chặn đánh sau đó gắng chạy đến Lũng Kiều thì nằm xuống mãi mãi.

Sứ quân Nguyễn Siêu đang chiếm Tây Phù Liệt (nay là huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội) hay tin Đinh Tiên Hoàng chuẩn bị đánh. Nguyễn Siêu chỉ huy 1 vạn lính đóng quân ở Thanh Đàm, ngày đêm miệt mài đào hào đắp lũy với những cánh tay nối dài như Nguyễn Trí Khả làm tiên phong, tá dực do Trần Côn đảm nhiệm và Nguyễn Hiền nắm chức tổng quan các đạo quân. Trong trận giao tranh thứ nhất không mấy suôn sẻ vì Đinh Tiên Hoàng bị mất 4 tướng nên lần thứ 2 ông quyết tâm bày binh bố trận. Nguyễn Siêu chia quân ra làm đôi để vừa giữ thành, vừa tìm kiếm thêm viện binh. Gần tới bờ bắc, thuyền bị đắm do gặp gió lớn, Đinh Tiên Hoàng nắm bắt được tin nên sai người phóng lửa thiêu đốt doanh trại vào nửa đêm. Quân Nguyễn Siêu nhận kết cục thảm hại, Nguyễn Siêu tử trận.

Sứ quân khác cũng phải chịu thua trước Đinh Tiên Hoàng - Sứ quân Nguyễn Thủ Tiệp ngụ tại Tiên Du, tháo chạy về Cần Hải (tỉnh Nghệ An) song cầm cự vài trận đánh nhau xong rồi chết tại trang Hương Ái. 

Đến cuối năm 967, Đinh Tiên Hoàng đem quân lên vùng Tam Đái vẫn bất bại, Nguyễn Khoan không sao chống nổi và tử trận. Hai phu nhân của ông kết liễu đời mình ở cạnh gò Đồng Đậu.

Sau khi Đinh Tiên Hoàng tấn công Hồi Hồ, Ma Xuân Trường nhận lời cấu kết của tướng quân Kiều Thuận ở thành Mè. Đinh Tiên Hoàng tiếp tục cho quân đánh chiếm thành Mè, sau đó Kiều Thuận chết ngay tại trận còn Ma Xuân Trường trốn thoát về hướng tỉnh Yên Bái.

Sứ quân Lý Khuê tại Siêu Loại có trận chiến với lực lượng của Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh cũng thất bại và qua đời ở làng Dương Xá (thuộc huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội hiện nay). 

Thời điểm đầu năm 968, Đinh Tiên Hoàng chuyển quân về Siêu Loại sau khi chiếm lại được vùng Bắc Ninh , ông cho Đinh Liễn - con trai mình và Nguyễn Bặc cùng 3 ngàn quân lính tấn công quân Lã Đường. Nhờ kế sách “tiếp vận quân lương” của Nguyễn Bặc mà trong 7 ngày, quân Lã Đường bị tiêu diệt tuyệt đối vòng đai phòng thủ ngoài. Chưa dừng lại ở đó, Đinh Liễn cùng Nguyễn Bặc triển khai đánh nội trung tâm và tóm gọn Lã Đường mà chém chết, lấy lại tất cả đất Tế Giang.      

Qua sự nghiệp dẹp loạn dài đằng đẵng kể trên có thể thấy Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh bất bại. Cũng từ đây khẳng định một người tầm vóc trong lịch sử dân tộc Việt Nam - hoàng đế Đinh Tiên Hoàng.