“Sự tích” Ngọa Du Sào

Trường Dục Thanh ra đời và hoạt động từ năm 1907 đến 1912, nhưng Ngọa Du Sào đã có từ trước đó. Ngược dòng lịch sử giai đoạn này, Bình Thuận là mảnh đất giàu truyền thống, nơi gặp gỡ bàn chuyện nước non của các sĩ phu yêu nước. Trong số đó có cụ Nguyễn Thông (1827 - 1884), một nhà thơ, nhà văn yêu nước, nhà hoạt động xã hội từ Tân An ra Phan Thiết.

Nguyễn Thông, tự Hi Phần, hiệu Kỳ Xuyên, biệt hiệu Độn Am. Ông quê ở thôn Bình Thanh, huyện Tân Thạnh, phủ Tân An, tỉnh Gia Định (nay là Long An). Nguyễn Thông được giới sử học đánh giá có học vấn uyên bác, là nhà nho yêu nước thương dân, tư tưởng tiến bộ, song có quan lộ thăng trầm.

Khoa thi năm 1849 (năm Kỷ Dậu, triều Tự Đức), Nguyễn Thông đỗ cử nhân nhưng thi hội bị đánh hỏng vì tập bài thi bị lấm mực. Đọc bài thi, thấy văn tài của Nguyễn Thông, nhiều người khuyên nên tiếp tục học để thi khoa sau. Nhưng vì nhà nghèo không thể tiếp tục học, Nguyễn Thông nhận chức huấn đạo tại Phú Phong, tỉnh An Giang. Sáu năm sau, ông ra Huế, làm việc ở nội các, tham dự soạn sách “Nhân sự kim giám” (Gương vàng soi việc người).

Năm 1859, quân Pháp đánh thành Gia Định, ông tình nguyện tòng quân và giúp việc đắc lực cho Thống đốc quân vụ Tôn Thất Hiệp. Hai năm sau, đại đồn Chí Hòa bị mất, kế đến tỉnh Biên Hòa bị chiếm. Cậu ông là Trịnh Quang Nghi (chiến đấu ở trận Chí Hòa) và người bạn Phan Văn Đạt chiêu mộ nghĩa binh chống Pháp ở Tân An và Gò Công. Nguyễn Thông tham gia, may thoát nạn trong khi Phan Văn Đạt bị bắt giết. Năm 1862, ba tỉnh miền Đông phải nhượng cho Pháp.

Quan Kinh lược đại sứ Phan Thanh Giản đề cử Nguyễn Thông làm Đốc học Vĩnh Long. Về tỉnh này, ông vẫn liên lạc với cậu Trịnh Quang Nghị và các sĩ phu yêu nước, trong đó có sĩ phu dời gia đình từ miền Đông sang. Những điều nghe thấy lúc này giúp ông dễ dàng viết lưu lại cho đời mấy bài ký về Phan Văn Đạt, Trương Định, Hồ Huân Nghiệp trong “Kỳ Xuyên văn sao”.

Năm 1867, Pháp chiếm thành Vĩnh Long, Nguyễn Thông cùng một số sĩ phu ra Bình Thuận. Họ bàn nhau việc điều tra địa thế, tìm căn cứ để tạo điều kiện liên lạc với Biên Hòa, đồng thời phát triển nghề nông, sản xuất lương thực, lo kế lâu dài.

Cuối năm 1867, ông làm Án sát Khánh Hòa, có dâng sớ xin truy tặng tên thụy cho cụ Phan Thanh Giản và điều trần bốn vấn đề ích nước lợi dân nhưng không được chấp thuận. Năm 1870, ông về kinh rồi được bổ làm Biện lý Bộ Hình. Mùa Đông năm ấy, ông được thăng Quang lộc tự khanh, lãnh chức Bố chánh Quảng Ngãi. Trong vòng non ba năm ở Quảng Ngãi, ông đã làm nhiều việc có lợi cho nông dân, nhất là công tác thủy lợi.

Năm 1876, trở ra làm Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Một năm sau đó, triều đình chấp thuận kế hoạch khai hoang vùng La Ngư, Ba Dầu (Bình Tuy) nên cử ông về Bình Thuận. Ông được thăng Thị giảng học sĩ, sung chức Đinh điền sứ, cải làm Quang lộc thiếu khanh, lãnh chức Bình Thuận Bố chánh sứ.

Với tâm hồn thi nhân, Nguyễn Thông phát hiện ở hữu ngạn sông Phan Thiết có con rạch nhỏ chảy vào làng Thành Đức, khung cảnh giống hệt vùng sông nước Nam Bộ, nơi ông trải qua thời thơ ấu. Ông mua đất, dựng nhà tại đây, sau đó cất thêm là Ngọa Du Sào kế bên vào năm 1880.

Ngọa Du Sào có vách xây bằng ghè ống, thềm gót gạch thẻ, mái lợp ngói âm dương, bên trên có một gác nhỏ với lan can ló ra ngoài. Đúng với ý nghĩa “ổ nằm chơi”, Ngọa Du Sào được Nguyễn Thông dùng làm nơi uống trà, ngâm thơ, bình thơ, bình văn và sáng tác lúc tuổi già. Đây cũng là nơi cụ luận bàn trao đổi công việc với các sĩ phu yêu nước.