SUỐI ĐÁ – MỘT VÙNG ĐẤT ĐI QUA CHIẾN TRANH BẰNG Ý CHÍ CỦA CON NGƯỜI

Nhìn lại lịch sử của Suối Đá qua tài liệu, điều dễ nhận thấy không phải chỉ là những sự kiện rời rạc, mà là một quá trình liên tục, nơi mỗi giai đoạn đều nối tiếp nhau bằng sự tham gia của con người. Từ những năm đầu khi phong trào cách mạng còn ở dạng manh nha, đến những thời điểm bùng nổ, rồi lại lắng xuống trong im lặng, và cuối cùng là ngày trở lại làm chủ, tất cả tạo nên một dòng chảy không bị gián đoạn.

Những năm 1934–1935, khi phong trào cách mạng dần được khôi phục, Suối Đá bắt đầu có những chuyển biến đầu tiên. Tài liệu ghi nhận đồng chí Nguyễn Văn Lên, còn gọi là Tư Địa, được cử về hoạt động tại khu vực Bàu Sen, Bàu Dài để tuyên truyền, giác ngộ quần chúng. Từ những buổi vận động âm thầm ấy, người dân dần hiểu được thân phận của mình, nhận ra sự áp bức của thực dân và tay sai, từ đó hình thành ý thức đấu tranh. Đến năm 1938, nhóm Đảng đầu tiên tại Suối Đá được hình thành, đặt nền móng cho phong trào cách mạng tại địa phương.

Từ nền tảng đó, đến năm 1945, phong trào bước sang một giai đoạn mới. Khi tình hình thay đổi nhanh chóng, lực lượng Việt Minh hoạt động công khai, Suối Đá không đứng ngoài cuộc. Một đội vũ trang được thành lập do Phạm Văn Dõng chỉ huy, tập hợp những thanh niên trong vùng với vũ khí thô sơ. Đây là lực lượng nòng cốt, thể hiện bước chuyển từ nhận thức sang hành động.

Ngày 25 tháng 8 năm 1945, hơn một ngàn người từ các vùng Suối Đá, Phan, Truông Mít, Bến Củi, Suối Ông Hùng tập trung lại, tạo thành một đoàn người tiến về thị xã Tây Ninh. Đi đầu là lực lượng vũ trang, dẫn dắt đoàn quần chúng biểu dương lực lượng, ủng hộ Mặt trận Việt Minh giành chính quyền. Đây là khoảnh khắc mà người dân Suối Đá từ những người lao động bình thường trở thành lực lượng trực tiếp tham gia vào việc thay đổi vận mệnh của mình.

Sau ngày 8 tháng 11 năm 1945, khi thực dân Pháp quay trở lại, Suối Đá bước vào cuộc kháng chiến. Nhân dân thực hiện chủ trương “vườn không, nhà trống”, rút vào rừng, phá bỏ nhà cửa, không để lại lương thực cho địch. Đó là một sự lựa chọn không dễ dàng, nhưng thể hiện rõ quyết tâm của người dân trong việc đi theo con đường kháng chiến lâu dài.

Năm 1946, lực lượng vũ trang do Trần Văn Đẩu và Nguyễn Công Bằng chỉ huy về Suối Đá – Phan xây dựng căn cứ tại Suối Đá Lồi, mang tên chiến khu Lam Sơn. Nhân dân địa phương cùng tham gia dựng căn cứ, chuẩn bị lương thực, tạo nên một địa bàn đứng chân vững chắc. Từ đây, nhiều trận phục kích được tổ chức. Tại Láng Le, khi đoàn xe cơ giới của Pháp tiến vào, lực lượng ta chờ thời cơ, đốn cây chặn đường, buộc địch xuống xe rồi bất ngờ tấn công từ rừng le, tiêu diệt nhiều sinh lực địch.

Đến năm 1952, Suối Đá phải đối mặt với một thử thách lớn khi trận lũ xảy ra. Nước dâng cao, cuốn trôi nhà cửa, hoa màu, tại cầu Xa Cách nước cao hơn mặt đường trên 2 mét, trong khi núi Bà Đen sạt lở. Người dân rơi vào tình trạng thiếu lương thực, phải sống bằng củ rừng, rau rừng. Nhưng trong hoàn cảnh đó, quân Pháp lại mở cuộc càn quét lớn với lực lượng lên đến 20 tiểu đoàn.

Trong tình thế vừa chống thiên tai vừa chống giặc, lực lượng du kích Suối Đá phối hợp với bộ đội chủ lực tổ chức các trận đánh chặn. Tại Đồng Kèn, lực lượng ta phục kích, tiêu diệt nhiều sinh lực địch; đồng thời bắn rơi máy bay tại Đồng Sầm và Trâm Sụ. Đây là giai đoạn thể hiện rõ sự chịu đựng và ý chí của con người Suối Đá.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, chiến tranh chuyển sang một dạng khác. Không còn những trận đánh lớn, phong trào tại Suối Đá chuyển sang hoạt động bí mật. Chính quyền Mỹ – Diệm tiến hành gom dân, lập ấp, khủng bố những người tham gia cách mạng.

Chi bộ Đảng tại Suối Đá vẫn được duy trì dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Văn Đuông, cùng các đảng viên bám dân, tổ chức các hoạt động đấu tranh phù hợp. Năm 1956, hơn 100 người dân bị bắt trong chiến dịch “tố cộng”, nhiều người bị giam giữ và tra tấn. Phong trào bị tổn thất nhưng không bị dập tắt.

Năm 1959, quận Phú Khương được thành lập tại Suối Đá, địch gom dân, cưỡng bức nhiều gia đình ra sống quanh dinh quận để kiểm soát địa bàn. Đây là giai đoạn chiến tranh không còn là tiếng súng, mà là sự kiểm soát đời sống. Nhưng ngay trong hoàn cảnh đó, phong trào vẫn được duy trì.

Đến cuối năm 1955, một sự kiện nổi bật xảy ra khi Ngô Văn Rạnh cùng một số đồng đội nội tuyến nổi dậy, tiêu diệt tên chỉ huy, bắt sống 12 sĩ quan, làm tan rã đơn vị. Điều đó cho thấy phong trào không chỉ tồn tại mà còn phát triển ngay trong lòng địch.

Đêm 25 rạng sáng ngày 26 tháng 1 năm 1960, trận Tua Hai nổ ra, mở đầu cao trào đấu tranh vũ trang. Suối Đá có hơn 20 người tham gia dân công hỏa tuyến và 7 chiến sĩ hy sinh. Từ đây, phong trào chuyển sang giai đoạn mới, kết hợp đấu tranh chính trị và vũ trang.

Những năm 1966–1967, khi các cuộc hành quân lớn của Mỹ – ngụy diễn ra, Suối Đá tiếp tục là địa bàn chịu tác động. Lực lượng tại chỗ bám trụ, phối hợp với bộ đội chủ lực chống trả. Tổ du kích thiếu niên gồm Lê Văn Hồng, Dương Văn Minh, Lê Văn Đấu hoạt động bí mật dưới sự phụ trách của ông Lẫm, cho thấy phong trào lan rộng đến nhiều tầng lớp.

Trong suốt quá trình đó, nhân dân luôn đóng vai trò quan trọng, từ nuôi giấu cán bộ, cung cấp lương thực, đến tham gia dân công và giữ liên lạc. Những đóng góp ấy không được ghi thành từng câu chuyện riêng, nhưng lại là nền tảng để phong trào tồn tại.

Đến đầu năm 1975, khi cục diện chiến trường thay đổi, Suối Đá bước vào giai đoạn cuối. Lực lượng cách mạng tại địa phương phối hợp với các đơn vị giải phóng địa bàn, làm tan rã hệ thống kiểm soát của địch. Sau nhiều năm chiến tranh, người dân giành lại quyền làm chủ trên chính mảnh đất của mình.

Nhìn lại toàn bộ chặng đường, Suối Đá không chỉ là nơi diễn ra các sự kiện, mà là một hành trình của con người qua nhiều giai đoạn khác nhau. Từ những ngày đầu giác ngộ, đến khởi nghĩa, đến kháng chiến, đến giữ lửa, đến bùng nổ và cuối cùng là giải phóng, tất cả tạo thành một dòng chảy liên tục, nơi mỗi giai đoạn đều có dấu ấn của con người và ý chí không thay đổi.