TẠ QUANG BỬU

Bố tôi sinh năm 1910 khi sao chổi Halley xuất hiện và mất năm 1986 khi sao chổi Halley quay lại, đúng một chu kỳ 76 năm,” - ông Tạ Quang Chính, con trai thứ tư của GS Tạ Quang Bửu, chia sẻ. “Người được sinh ra khi sao chổi Halley xuất hiện” đã có một sự nghiệp rất thành công.

Năm 1929, sau khi đậu tú tài Việt Nam và tú tài Tây ban Nha, cậu học trò Tạ Quang Bửu nhận được học bổng và sang Pháp học. Ông đỗ vào Trường Centrale Paris năm 1930 và học toán tại các trường đại học Paris, Bordeaux (Pháp) và Oxford (Anh) từ năm 1930 đến 1934. Ông cũng học thêm về cơ học lượng tử tại Đại học Oxford. Năm 1934, sau khi trở về nước, ông không làm quan mà dạy toán và tiếng Anh tại một trường tư, ban đầu là trường Phú Xuân, sau đó là trường Providence ở Huế. Tháng 8/1945, ông cùng luật sư Phan Anh đến Hà Nội để gia nhập cách mạng. Từ đó, ông có những đóng góp lớn cho sự nghiệp cách mạng, giải phóng dân tộc và phát triển khoa học, giáo dục nước nhà. GS Tạ Quang Bửu từng giữ nhiều chức vụ như Tham nghị trưởng Bộ Ngoại giao, Bộ trưởng và Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Sau khi miền Bắc hòa bình, ông chuyển sang làm việc trong lĩnh vực giáo dục và khoa học. Ông được cử làm Hiệu trưởng Đại học Bách khoa Hà Nội từ năm 1956 đến 1961 và đồng thời là Phó Chủ nhiệm kiêm Tổng thư ký Ủy ban Khoa học Nhà nước từ năm 1958 đến 1965. Ông là người đứng đầu ban Sinh vật - Địa học trong Ủy ban Khoa học Nhà nước và tham gia sáng lập Hội Vật lý Việt Nam vào năm 1966.

Khi làm Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp (1965-1976), ông đã đề xuất cải tiến nội dung giảng dạy, đề cao những điều cơ bản, hiện đại và phù hợp với điều kiện đất nước. Những năm đầu thập niên 1970, ông tổ chức nhiều cuộc hội thảo về phương pháp giảng dạy đại học. Ông chủ trương mở rộng quy mô đào tạo bằng cách thành lập nhiều trường chuyên môn, kết hợp chặt chẽ với chính sách tuyển chọn hàng trăm sinh viên, cán bộ ưu tú để đào tạo ở các nước xã hội chủ nghĩa. Ông cũng là người đầu tiên công khai điểm thi đại học của thí sinh. Ông Tạ Quang Chính nhớ lại: “Cha tôi là người dành thời gian cho công việc và đọc sách, không có nhiều thời gian cho gia đình và con cái. Tuy nhiên, sự tận tâm ấy là bài học lớn. Cử chỉ, ánh mắt và nụ cười của ông là sự động viên, yêu cầu và mong muốn của ông. Con cái cũng cố gắng để bố mẹ ít phải bận tâm.” Với 6 người con, GS Tạ Quang Bửu chưa từng đặt ra yêu cầu cụ thể hay dạy dỗ theo cách cứng nhắc mà chỉ hướng dẫn các con tham gia vào những hoạt động bổ ích như thể thao và đọc sách. Tuy nhiên, ông cũng biết điều chỉnh nếu thấy con quá đắm chìm vào việc giải trí mà bỏ quên việc học. Một câu chuyện ông Chính nhớ mãi là khi đang học lớp 10, ông bị teo chân phải, phải bấm huyệt nhiều lần mới khỏi. Sau khi lành, ông lại say mê đá bóng đến nỗi nhiều khi quên cả học. Nhận thấy con lơ là, một hôm, GS Tạ Quang Bửu gọi cậu con trai lại và hỏi: “Con ham chơi bóng mà không chịu học hành gì, thì con đá bóng có giỏi bằng Ba Đẻn không? (Ba Đẻn là cầu thủ nổi tiếng của đội Thể Công thời đó).” Câu nói của bố khiến ông Chính như tỉnh ra, sau đó đã tập trung học lại. Một hành động của GS Tạ Quang Bửu mà các con rất tự hào là thường để bằng khen và chứng nhận của con cái dưới mặt kính bàn làm việc. Con cái nhìn vào đó và tiếp tục cố gắng. Còn một câu chuyện khác về việc “không chiều con” của cố GS Tạ Quang Bửu cũng được ông Chính nhắc lại. Sau khi tốt nghiệp phổ thông, ông Chính thi vào Trường ĐH Bách Khoa. Thời gian đó, GS Tạ Quang Bửu đang làm Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp. Thế nhưng, ông đã hỏi ông Chính: “Nguyện vọng của con thế nào? Hay là con đi bộ đội để rèn luyện tốt hơn trước đã?” Nghe theo lời bố, ông Chính bảo lưu kết quả trúng tuyển và đi bộ đội. Hai năm sau, ông mới trở về tiếp tục học đại học.Ông Chính cũng nhận thấy rằng giữa “Bộ trưởng Tạ Quang Bửu” và “GS, nhà khoa học Tạ Quang Bửu” không có sự khác biệt. Ông Tạ Quang Chính luôn mang trong mình kiến thức và niềm đam mê phục vụ đất nước. Ông có tinh thần trách nhiệm cao với công việc của mình, đó là bài học lớn mà ông để lại cho con cháu. Một bài học quan trọng nữa ông truyền lại là đạo đức là cốt lõi tạo nên nhân cách con người”, ông Chính chia sẻ. Có một câu nói của Giáo sư Tạ Quang Bửu mà người ta thường nhắc tới: “Điều quan trọng nhất không phải là bạn sống vì mục đích gì mà là bạn làm gì khi đang sống”. Câu nói này được ông viết trong cuốn sách “Sống”. Tuy nhiên, đối với ông Tạ Quang Chính, còn có một câu nói khác của người cha đáng kính đã theo ông suốt hơn 40 năm qua. Khi ông Chính quyết định nhập ngũ thay vì vào thẳng đại học, Giáo sư Tạ Quang Bửu đã rất vui mừng và khuyên nhủ: “"Sẽ rất vất vả, ác liệt. Cố gắng!".

“Đó là lời căn dặn duy nhất của ông và nó theo tôi suốt 43 năm quân ngũ” – ông Tạ Quang Chính tâm sự.