TÁM GIỜ TRÊN QUẬN LỴ VŨNG LIÊM

18 giờ ngày 22 tháng 11 năm 1940.

Trong một căn nhà ở Vũng Liêm, một cuộc họp bắt đầu.

Chỉ còn vài giờ nữa là đến thời điểm khởi nghĩa Nam Kỳ được phát lệnh.

Những người có mặt hiểu rằng đây không còn là lúc bàn về việc có đứng lên hay không.

Vấn đề là phải đánh vào đâu trước.

Lực lượng nào sẽ tiến vào quận lỵ.

Ai đánh đồn lính.

Ai cắt đường tiếp viện.

Ai giữ liên lạc với các xã.

Người chủ trì cuộc họp là một phụ nữ.

Bà tên thật là Hà Thị Lan, thường được biết đến với tên hoạt động Nguyễn Thị Hồng.

Khi ấy, bà là Tỉnh ủy viên Vĩnh Long, Bí thư Quận ủy Vũng Liêm.

Cuộc họp kết thúc sau khoảng hai giờ.

Chỉ còn rất ít thời gian trước giờ hành động.

Khoảng 80 người được tập hợp cho mũi tiến công chính.

Mục tiêu là quận lỵ Vũng Liêm.

(baovinhlong.com.vn)

Nguyễn Thị Hồng sinh năm 1915 theo một số tư liệu địa phương, quê ở Vĩnh Kim, Châu Thành, Mỹ Tho.

Năm 1927, bà tham gia Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí Hội ở Mỹ Tho.

Ba năm sau, bà làm giao liên cho Tỉnh ủy Mỹ Tho và Xứ ủy Sài Gòn.

Đó là một công việc không có tiếng súng.

Nhưng một người giao liên phải biết cách đưa tài liệu đi qua những nơi có mật thám.

Biết cách liên lạc mà không để lộ người nhận.

Biết thay đổi đường đi.

Biết giữ bí mật.

Những năm tháng làm giao liên đã đưa bà vào sâu hơn trong mạng lưới cách mạng.

Năm 1938, bà được kết nạp vào Đảng.

Sau đó bà được phân công về Vĩnh Long hoạt động.

Đến giữa năm 1940, bà được chỉ định làm Tỉnh ủy viên, Bí thư Quận ủy Vũng Liêm.

(baovinhlong.com.vn)

Vũng Liêm lúc ấy là một địa bàn quan trọng.

Quận lỵ tập trung các cơ quan hành chính và lực lượng bảo vệ của chính quyền thuộc địa.

Đó cũng là nơi kiểm soát giao thông giữa nhiều khu vực.

Nếu đánh chiếm được quận lỵ, lực lượng cách mạng không chỉ thu được vũ khí.

Họ còn có thể phá hệ thống hồ sơ, giấy tờ của chính quyền cũ và tạo điều kiện để quần chúng đứng lên.

Chính vì vậy, kế hoạch khởi nghĩa được chia thành nhiều mũi.

Mũi thứ nhất tiến vào quận lỵ.

Mũi thứ hai đánh đồn Trung Ngãi.

Mũi thứ ba phá khu vực phà Nước Xoáy và ngăn đường tiếp viện từ Vĩnh Long.

Đó không phải một cuộc tấn công đơn độc.

Nó được thiết kế như một thế trận bao quanh.

Một mũi đánh vào trung tâm.

Những mũi khác chặn đường cứu viện.

(baovinhlong.com.vn)

Đúng 12 giờ đêm.

Ngày 22 tháng 11 chuyển sang ngày 23.

Tiếng nổ báo hiệu khởi nghĩa vang lên.

Khoảng 80 nghĩa quân do Nguyễn Thị Hồng cùng các cán bộ chỉ huy tiến về quận lỵ.

Mục tiêu trước mắt là những cơ quan đầu não của đối phương:

Dinh quận.

Trại lính mã tà.

Trạm bưu điện.

Những nơi ấy phải bị đánh chiếm gần như đồng thời.

Nếu để một nơi còn hoạt động, đối phương có thể gọi viện binh.

Nếu bưu điện còn giữ được liên lạc, tin tức có thể nhanh chóng truyền đi.

Nếu trại lính còn nguyên, lực lượng khởi nghĩa sẽ phải đối đầu với một ổ kháng cự ngay giữa quận lỵ.

Vì vậy, tốc độ là yếu tố quyết định.

Nhưng điều xảy ra trong những phút đầu tiên lại khác với dự đoán.

Trước khí thế tiến công của nghĩa quân, binh lính đối phương và Quận trưởng Hải hoảng sợ bỏ chạy.

Kháng cự tại trung tâm quận lỵ nhanh chóng tan rã.

Nghĩa quân tiến vào các cơ quan.

Hồ sơ bị đốt.

Dinh quận bị thiêu hủy.

Năm khẩu súng được thu giữ.

Chỉ trong khoảng 90 phút, quận lỵ Vũng Liêm đã nằm trong tay lực lượng khởi nghĩa.

(baovinhlong.com.vn)

90 phút.

Một quận lỵ được xây dựng để phục vụ bộ máy cai trị thuộc địa đã bị đánh chiếm.

Nhưng đó mới chỉ là phần đầu.

Một vấn đề khác lập tức xuất hiện.

Giữ được bao lâu?

Bởi chiếm một quận lỵ trong đêm và giữ nó trước lực lượng cứu viện là hai việc hoàn toàn khác nhau.

Những người khởi nghĩa biết rằng quân Pháp sẽ phản ứng.

Tin tức chắc chắn sẽ được truyền đi.

Lực lượng từ những địa bàn khác có thể tiến đến.

Vì vậy, ngay sau khi chiếm được quận lỵ, các mũi khác phải tiếp tục hoạt động.

Ở Trung Ngãi, một lực lượng khoảng 30 người tiến công đồn.

Mục tiêu là lấy vũ khí và kiểm soát tuyến đường.

Ở khu vực phà Nước Xoáy, một lực lượng khác tìm cách ngăn quân cứu viện từ Vĩnh Long.

Những cây cầu và tuyến giao thông trở thành mục tiêu.

Chính quyền cách mạng cần thời gian.

Mỗi giờ chậm lại của quân cứu viện là một giờ để củng cố lực lượng.

Mỗi con đường bị chặn là một trở ngại.

Mỗi khẩu súng thu được là thêm một khả năng chống trả.

Trong quận lỵ Vũng Liêm, một hình ảnh đặc biệt xuất hiện.

Lá cờ cách mạng tung bay.

Đó là lần đầu tiên cờ cách mạng xuất hiện tại quận lỵ Vũng Liêm.

Một nơi từng thuộc quyền kiểm soát của chính quyền thuộc địa giờ đây trở thành địa điểm đặt chính quyền cách mạng.

Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, sau khi chiếm được quận lỵ, lực lượng do Nguyễn Thị Hồng chỉ huy đã lập chính quyền cách mạng và Tòa án cách mạng.

(baotangphunu.com)

Từ một cuộc tấn công vũ trang, nhiệm vụ lập tức chuyển thành nhiệm vụ quản lý.

Đó là điều rất khác.

Chiếm được một cơ quan là chuyện của vài giờ.

Nhưng khi người dân kéo đến, khi các cơ quan cũ bị đốt, khi hồ sơ bị tiêu hủy, câu hỏi đặt ra là:

Ai sẽ quản lý?

Ai giữ trật tự?

Ai tiếp nhận những người đến ủng hộ?

Ai điều hành những công việc vốn trước đó thuộc về chính quyền cũ?

Cuộc khởi nghĩa vì thế không chỉ có tiếng súng.

Nó còn có một khoảnh khắc mà những người đứng lên phải thử hình dung về một chính quyền mới.

Ở các xã xung quanh, khí thế khởi nghĩa cũng lan rộng.

Tiếng mõ, tiếng trống được sử dụng để báo tin.

Quần chúng kéo đến.

Những khẩu hiệu chống thực dân Pháp vang lên.

Các loại giấy tờ thuế thân bị xé bỏ.

Cây cối được đốn xuống để làm chướng ngại vật.

Đường giao thông bị phá.

Một số đồn bốt bị tiến công.

Phong trào không chỉ diễn ra trong quận lỵ.

Nó lan ra vùng nông thôn.

(portal.vinhlong.gov.vn)

Nhưng Vũng Liêm không thể đứng một mình.

Tin tức từ những nơi khác lần lượt truyền đến.

Có nơi khởi nghĩa giành được thắng lợi ban đầu.

Có nơi bị chặn ngay từ những giờ đầu.

Có nơi lực lượng cách mạng phải rút lui.

Ở tỉnh lỵ Vĩnh Long, kế hoạch bị lộ nên quân Pháp bố phòng nghiêm ngặt.

Ở Tam Bình, lực lượng khởi nghĩa cũng phải đối mặt với các đợt phản công.

Tình hình chung ngày càng bất lợi.

Vũng Liêm có thể chiếm được quận lỵ.

Nhưng không thể tách mình khỏi cục diện toàn Nam Kỳ.

8 giờ.

Đó là khoảng thời gian lực lượng khởi nghĩa làm chủ quận lỵ Vũng Liêm.

Tám giờ ấy có ý nghĩa đặc biệt.

Bởi lần đầu tiên trong một quận lỵ của chính quyền thuộc địa, một chính quyền cách mạng được dựng lên ngay giữa ban ngày của một cuộc khởi nghĩa.

Nhưng 8 giờ cũng cho thấy giới hạn của lực lượng cách mạng.

Không có hậu phương đủ mạnh.

Vũ khí còn thiếu.

Quân cứu viện vẫn đang tiến đến.

Các địa bàn xung quanh không phải nơi nào cũng giữ được chính quyền.

Và cuộc khởi nghĩa trên toàn Nam Kỳ chưa tạo thành một thắng lợi đồng loạt.

Nguyễn Thị Hồng hiểu điều đó.

Sau khi hoàn thành nhiệm vụ ở quận lỵ, lực lượng tiếp tục triển khai các hướng khác.

Một số cánh quân được đưa đi hỗ trợ.

Một số tuyến đường được phá.

Các đồn bốt tiếp tục bị uy hiếp.

Nhưng càng về sau, ưu thế của quân Pháp càng lớn.

Chúng điều quân và phương tiện từ các địa bàn khác tới.

Khả năng cơ động của lực lượng cách mạng hạn chế.

Vũ khí thu được không đủ để đối đầu lâu dài.

Khởi nghĩa bắt đầu chuyển từ thế tiến công sang thế bảo toàn lực lượng.

Ở những con đường dẫn về Vĩnh Long, các chướng ngại vật được dựng lên.

Cây bị đốn.

Đường bị cản.

Những cây cầu trở thành mục tiêu phá hoại.

Một số lực lượng tìm cách chặn quân cứu viện.

Trong lúc đó, những người dân đã tham gia khởi nghĩa phải đối mặt với một nguy cơ khác:

sự trả đũa.

Nếu quân Pháp trở lại, họ sẽ không chỉ tìm những người trực tiếp cầm súng.

Họ còn truy tìm những người từng giúp đỡ nghĩa quân.

Những người đưa tin.

Người cho trú.

Người cung cấp lương thực.

Người tham gia dựng chướng ngại vật.

Những người đã xé giấy thuế.

Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại, cuộc khủng bố trắng diễn ra.

Lực lượng Pháp, lính lê dương và tay sai địa phương được huy động để truy lùng những người tham gia.

Riêng tại Vĩnh Long, từ ngày 22 đến cuối tháng 11 năm 1940, địch bắt 611 người, trong đó có 102 cán bộ, đảng viên và chiến sĩ; nhiều người sau đó bị giam cầm và hy sinh tại Côn Đảo.

(hdnd.vinhlong.gov.vn)

Vũng Liêm cũng không tránh khỏi những cuộc truy bắt.

Những người từng xuất hiện trên quận lỵ trong đêm khởi nghĩa trở thành mục tiêu.

Chính quyền cách mạng tồn tại chỉ vài giờ.

Nhưng cái giá mà những người tham gia phải trả kéo dài nhiều năm.

Nguyễn Thị Hồng cũng bước vào những năm tháng gian khổ ấy.

Một nữ cán bộ từng làm giao liên.

Một người từng hoạt động ở Mỹ Tho.

Một Bí thư Quận ủy được giao trực tiếp chỉ huy cuộc khởi nghĩa.

Bà đã nhìn thấy lá cờ cách mạng tung bay trên quận lỵ.

Nhưng cũng phải chứng kiến lực lượng của mình rút lui khi tương quan lực lượng thay đổi.

Khởi nghĩa không thành công.

Nhưng câu chuyện về nó không biến mất.

Có một điều đặc biệt trong cuộc đời Nguyễn Thị Hồng.

Bà không chỉ được nhớ vì là người phụ nữ chỉ huy một cuộc tiến công.

Tên bà còn được nhắc đến như một trong những nữ cán bộ giữ vai trò lãnh đạo tại Vĩnh Long trong Nam Kỳ khởi nghĩa.

Bà được biết đến bằng hai cái tên:

Hà Thị Lan — tên thật.

Nguyễn Thị Hồng — cái tên gắn với những năm tháng hoạt động cách mạng.

Hai cái tên ấy như hai phần của một cuộc đời.

Một người phụ nữ sinh ra ở Mỹ Tho.

Và một nữ Bí thư Quận ủy đứng giữa Vũng Liêm trong đêm khởi nghĩa.

Nếu chỉ nhìn vào con số 90 phút, người ta có thể nghĩ rằng cuộc đánh chiếm quận lỵ diễn ra quá nhanh.

Nhưng 90 phút ấy là kết quả của nhiều năm chuẩn bị.

Từ những năm làm giao liên.

Từ việc xây dựng cơ sở.

Từ các cuộc họp bí mật.

Từ những lần di chuyển giữa các địa bàn.

Từ việc phân công từng mũi tấn công.

Từ việc xác định mục tiêu.

Từ việc chuẩn bị lực lượng.

Một cuộc tiến công kéo dài 90 phút có thể bắt đầu bằng hàng chục năm tích lũy.

Và 8 giờ làm chủ quận lỵ cũng vậy.

Tám giờ không thể thay đổi cục diện cả Nam Kỳ.

Nhưng tám giờ ấy cho người dân thấy một điều từng được xem là không thể:

bộ máy cai trị thuộc địa có thể bị đánh chiếm.

Dinh quận có thể bị chiếm.

Trại lính có thể bị tước vũ khí.

Hồ sơ có thể bị đốt.

Lá cờ cách mạng có thể tung bay giữa quận lỵ.

Một chính quyền khác có thể được dựng lên.

Đó là một trải nghiệm thực tế.

Một cuộc thử sức.

Một cuộc diễn tập bằng máu và nước mắt cho những ngày lớn hơn về sau.

Năm năm sau, tháng Tám năm 1945 đến.

Lần này, thời cơ đã khác.

Nhật đầu hàng Đồng minh.

Bộ máy cai trị cũ tan rã.

Phong trào cách mạng đã có thêm nhiều năm chuẩn bị.

Những người từng tham gia Nam Kỳ khởi nghĩa năm 1940 đã có thêm kinh nghiệm.

Những bài học về tổ chức.

Về lực lượng.

Về quần chúng.

Về cách đánh.

Về cách giữ chính quyền.

Những bài học ấy không tự nhiên mà có.

Một phần được trả bằng những thất bại của năm 1940.

Nguyễn Thị Hồng thuộc thế hệ đã đi qua những ngày như thế.

Những ngày mà một quận lỵ có thể được chiếm trong 90 phút nhưng chỉ giữ được 8 giờ.

Những ngày mà một lá cờ cách mạng tung lên nhưng ngay sau đó là những cuộc truy lùng.

Những ngày mà một cuộc khởi nghĩa thất bại nhưng lại để lại kinh nghiệm cho một cuộc tổng khởi nghĩa thành công sau đó.

Năm 1992, Nguyễn Thị Hồng qua đời.

Tên thật của bà là Hà Thị Lan.

Nhưng trong lịch sử Vũng Liêm, người ta nhớ bà bằng cái tên Nguyễn Thị Hồng.

Bà được ghi nhận là nữ chỉ huy cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ tại Vũng Liêm năm 1940.

Một tuyến đường ở Vũng Liêm sau này được dự kiến mang tên Nguyễn Thị Hồng để ghi nhớ trận đánh lịch sử do bà lãnh đạo.

(baovinhlong.com.vn)

Ngày nay, quận lỵ năm xưa đã thay đổi.

Những con đường từng bị chặn bằng cây đốn xuống đã trở thành đường giao thông.

Những cơ quan cũ không còn.

Những khẩu súng thu được trong đêm khởi nghĩa đã trở thành ký ức.

Nhưng nếu lịch sử được kể lại bằng một chiếc đồng hồ, có lẽ câu chuyện của Nguyễn Thị Hồng chỉ cần hai con số:

90 phút.

Đó là thời gian lực lượng khởi nghĩa đánh chiếm quận lỵ.

Và:

8 giờ.

Đó là thời gian chính quyền cách mạng làm chủ nơi này.

90 phút để phá vỡ một bộ máy.

8 giờ để thử vận hành một chính quyền mới.

Rồi rất nhiều năm để những người sống sót mang bài học ấy đi tiếp.

Đó là điều còn lại sau một cuộc khởi nghĩa thất bại.

Không phải tất cả những gì được giành lại đều có thể giữ được.

Nhưng những gì đã từng được giành lại sẽ trở thành bằng chứng rằng nó có thể xảy ra.

Đêm 22 tháng 11 năm 1940, Nguyễn Thị Hồng bước vào quận lỵ Vũng Liêm với một lực lượng khoảng 80 người.

Rạng sáng hôm sau, lá cờ cách mạng tung bay.

Dinh quận bị đốt.

Hồ sơ bị tiêu hủy.

Năm khẩu súng được thu giữ.

Chính quyền cách mạng được thành lập.

Và trong tám giờ, Vũng Liêm đã có một chính quyền khác.

Đến khi lực lượng khởi nghĩa phải rút lui, cuộc chiến ấy chưa kết thúc.

Nó chỉ chuyển sang một thời điểm khác.

Một thời điểm mà những người từng cầm súng phải tiếp tục sống, tiếp tục hoạt động, tiếp tục giữ lấy những cơ sở còn lại.

Có những chiến thắng được đo bằng số ngày giữ được một thành phố.

Có những chiến thắng được đo bằng lãnh thổ.

Nhưng có những khoảnh khắc lịch sử chỉ tồn tại trong vài giờ mà vẫn đủ sức sống qua nhiều thế hệ.

Tám giờ ở Vũng Liêm là một khoảnh khắc như thế.

Và ở giữa khoảnh khắc ấy là một người phụ nữ.

Nguyễn Thị Hồng.

Một nữ giao liên.

Một cán bộ cách mạng.

Một Bí thư Quận ủy.

Một người chỉ huy.

Và là người đã cùng nhân dân Vũng Liêm biến một đêm tháng Mười Một năm 1940 thành tám giờ đầu tiên của một chính quyền cách mạng trên mảnh đất này.