Tấm gương sáng hiếu học

Cũng theo Đào Trinh Nhất "Vì lập chí mai sau phải chiếm được giải khôi nguyên, cho khỏi phụ lời mình đã nói cứng cáp, đến nỗi có một phen Phùng đã liều chết.

Năm 21 tuổi cùng em là Phan Đình Vận, thọ nghiệp với ông bác là Phan Đình Tuân, đậu tú tài gặp giữa năm ấy có khoa thi, Phùng năn nỉ bà thân mẫu đến xin bác cho mình được cùng em đi thi. Ông bác nói: "Phùng học hãy còn kém sút, nó chưa đi thi khoa này được, hãy đợi khoa sau".

Cậu năn nỉ xin đi thi không được, đâm ra bực mình phẫn chí, lén sai đầy tớ ra chợ mua một lượng hương nhu là vị thuốc độc về, viện cớ mua để thử chế thuốc pháo, nhưng kỳ thật là đem trộn vào ly rượu, rồi gọi em là Phan Đình Vận tới bảo rằng: Sinh ra làm trai, cốt được học, học cốt đi thi, học mà không được đi thi, thì còn sống làm gì. Phen này anh liều chết cho rồi đời, nghe em.

Em sợ quá, kiếm lời an ủi can ngăn mãi, song anh không nghe, một hai đòi uống thuốc độc tự tử mà thôi. Cực chẳng đã, Phan Đình Vận phải chạy mau mau tìm kiếm bà thân mẫu để nói cho bà nghe rằng anh Phùng đang uống rượu độc tự tử. Trong khi ông Vận chạy đi kêu mẹ, thì Phùng đã uống thuốc độc mà mê man bất tỉnh rồi. Sau bà thân mẫu tới, hô hoán người nhà hàng xóm lại cứu cấp. Họ lấy nước đậu xanh và cam thảo cạy miệng ra mà đổ, một lúc lâu mới tỉnh".

Qua câu chuyện trên cho thấy sự hiếu học và quyết tâm học của Cụ Phan lớn biết chừng nào.Với ý chí và quyết tâm sắt đá với việc học, Phan Đình Phùng đã ra sức học tập không ngừng nghỉ từ lúc còn trẻ cho đến khoa thi hương năm Bính Tí (1876) là năm cụ 39 tuổi, mới đậu cử nhân.

Qua năm sau (1877) vô kinh thi Hội, đậu Đình nguyên Tiến sĩ. Và cụ đã hoàn thành được lời thề "thế nào cũng chiếm giải khôi nguyên" ngày xưa, bây giờ trở thành sự thật.

Một đức tính nữa của cụ trong học hành khoa cử mà chúng ta cũng cần học ở cụ là "đức thuần phác trung hậu làm gốc sự học cùng với tính cách thật thà mạnh dạn hơn người" là điều gì biết thì nói biết, điều gì không biết thì nói ngay không biết, không có thói đắp điếm lòe đời như ai. Trong bài luận tại khoa đi thi Đình, đầu bài chính tay vua ra, có vấn đề nào cụ chưa học tới, chưa từng nghiên cứu, thì trong bài làm, tới chỗ đó, cũng viết ngay rằng: "Sĩ vị tằng đọc, bất cảm mạo tấu", nghĩa là: "chỗ này tôi chưa học, tôi không dám tâu càn". Thế cho biết trong sự học của cụ có đức thận trọng và tự khiêm.

Như vậy chúng ta thấy rằng, nhờ hiếu học và quyết tâm học giỏi mà Phan Đình Phùng đã chiếm giải khôi nguyên. Đồng thời đây cũng là cơ sở để sau này cụ trở thành một quan ngự sử, cương trực có tiếng. Ông dám đứng ra cán gián vua đến nỗi bị Tôn Thất Thuyết lột áo mũ giam vào ngục sau này bị đuổi về quê. 

Để rồi khi Hàm Nghi xuất bôn lại có một cụ Phan sẵn sàng ra gánh vác việc nước, lãnh đạo cuộc khởi nghĩa suốt mười nằm trời chống sự xâm lược của thực dân Pháp. Sau làm nên được bậc người oanh oanh liệt liệt trong mười năm trời, nước non ỷ thác, bạn phục dân theo, chính vì có dũng cảm, có nghĩa khí, và có quyết tâm cao từ việc học.