Tam Hùng Đất Quảng Nam
Vào thập niên đầucủathế kỷ XX, phong trào Duy Tân khởi phát từ mấy tỉnh Trung kỳ với các vụ “cự sưu kháng thuế” mà nhà cầm quyền gọi là “dân biến”. Phong trào lan rộng ra cả nước với nhiều hình thức như “cắt tóc đồng bào”, khuyến học với việc mở các trường “nghĩa thục” không thu học phí, Đông du… làm chấn động lòng người.
Xem thêm những ảnh hiếm: Hành quyết dã man vụ “Hà thành đầu độc” 1908
Trước sự bất an cho nền thống trị, nhà cầm quyền thực dân lệnh cho chính quyền bảo hộ kết hợp với Nam triều phải giải quyết nhanh chóng và kín đáo. Kết cục là các vị thủ lĩnh của phong trào lần lượt bị bắt và kết án rất nặng. Đặc biệt trong đó có ba vị chí sỹ anh hùng của đất Quảng Nam:
- Tiến sỹ Trần Quý Cáp bị án xử chém xả ngang người vào ngày 17 tháng 5 năm Mậu thân (1908), tại đất Khánh Hòa. Ông ra pháp trường trong tư thế hiên ngang của người anh hùng thung dung tựu nghĩa. Bản án gọi là “mạc tu hữu” (không cần bằng chứng) mà sau này, tại Paris, cụ Tây Hồ có gởi bản điều trần tới Ủy Ban Nhân quyền quốc tế về vụ trấn áp ở Trung kỳ và Nguyễn Ái Quốc thì tố cáo tội ác này trước công luận: “Một nhà nho thanh cao ai cũng kính phục, bị bắt trong khi giữ chức giáo thụ và chỉ 24 tiếng đồng hồ là bị đem chém, không được xét hỏi gì cả”!
