Tám lần lều chõng
Câu chuyện về con đường khoa cử đầy gian truân của Trần Tế Xương, từ những lần thi đầu tiên cho đến khi ông chỉ đỗ Tú tài.
Trần Tế Xương, thường được gọi là Tú Xương, sinh năm 1870 tại làng Vị Xuyên, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định. Ông sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống Nho học và nổi tiếng thông minh, có năng khiếu văn chương. Tuy nhiên, con đường khoa cử của ông lại vô cùng lận đận.
Trong xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIX, khoa cử vẫn là một con đường quan trọng để người có học tìm kiếm địa vị và cơ hội làm quan. Vì vậy, Tú Xương dành nhiều năm theo đuổi việc thi cử.
Theo các tài liệu giới thiệu về cuộc đời ông, Trần Tế Xương trải qua tám khoa thi trong khoảng hai mươi năm. Các khoa thi thường được nhắc đến gồm Bính Tuất 1886, Mậu Tý 1888, Tân Mão 1891, Giáp Ngọ 1894, Đinh Dậu 1897, Canh Tý 1900, Quý Mão 1903 và Bính Ngọ 1906.
Khoa Giáp Ngọ năm 1894 là một dấu mốc quan trọng. Sau nhiều lần thất bại, ông đỗ Tú tài. Tuy nhiên, đó không phải là học vị cao nhất mà ông mong muốn. Từ đây, người đời quen gọi ông bằng cái tên Tú Xương.
Nhưng những lần thi tiếp theo vẫn không đưa ông đến học vị Cử nhân. Ông tiếp tục dự các khoa Đinh Dậu, Canh Tý, Quý Mão và Bính Ngọ. Khoa Bính Ngọ năm 1906 là lần cuối cùng ông đi thi, chỉ một năm trước khi qua đời.
Thất bại trong khoa cử trở thành một phần quan trọng trong cuộc đời và sáng tác của Tú Xương. Ông thường lấy chính cảnh thi cử, trường thi, sĩ tử và những biến đổi của nền Nho học làm đề tài trào phúng.
Điều đáng chú ý là dù chỉ đỗ Tú tài, ông lại để lại một di sản văn chương có giá trị lớn. Thơ ông vừa có tiếng cười châm biếm sắc sảo, vừa chứa đựng nỗi đau trước thời cuộc.
Cuộc đời khoa cử của Tú Xương vì thế không thể chỉ được nhìn như câu chuyện của một người thi trượt. Đó còn là câu chuyện về một trí thức sống trong thời kỳ xã hội thay đổi mạnh mẽ, khi con đường khoa bảng truyền thống ngày càng mất đi vị trí vốn có.
