Ted Engelmann - Chiếc đĩa CD đưa người con gái trở về

Trong rất nhiều câu chuyện hậu chiến giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, hành trình của Ted Engelmann với cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm là một câu chuyện đặc biệt. Nó không bắt đầu bằng tiếng súng, nhưng bắt đầu từ những vết thương còn lại sau chiến tranh. Nó không diễn ra trong một trận đánh, nhưng lại làm sống dậy ký ức của một người con gái đã ngã xuống ở Đức Phổ, Quảng Ngãi năm 1970, khi mới 27 tuổi.

Ted Engelmann từng là một cựu binh Mỹ tham chiến ở Việt Nam. Ông đến Việt Nam trong giai đoạn từ tháng 3 năm 1968 đến tháng 3 năm 1969, khi còn rất trẻ. Như nhiều người lính Mỹ khác, ông bước vào cuộc chiến với hiểu biết còn hạn chế về đất nước mà mình đặt chân tới. Nhưng khác với nhiều người, sau chiến tranh, Ted không cố quên Việt Nam. Ông mang theo ký ức chiến tranh, mang theo máy ảnh, rồi nhiều lần trở lại Việt Nam để chụp ảnh, để nhìn lại nơi mình từng đi qua, và để tìm một cách nào đó hiểu sâu hơn về những gì chiến tranh đã gây ra cho cả hai phía.

Năm 2005, gần dịp kỷ niệm 30 năm ngày chiến tranh kết thúc, Ted Engelmann chuẩn bị sang Việt Nam như những chuyến đi quen thuộc của ông. Mục đích ban đầu là chụp ảnh, ghi lại không khí của Việt Nam trong một dấu mốc lịch sử. Nhưng trước chuyến đi ấy, tại Mỹ, ông gặp Fred Whitehurst, một cựu sĩ quan quân báo Mỹ. Fred là người đã giữ hai cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm suốt nhiều chục năm sau chiến tranh.

Câu chuyện của Fred khiến Ted chú ý. Hai cuốn nhật ký ấy không phải tài liệu quân sự thông thường. Chúng là những trang viết tay của một nữ bác sĩ Việt Nam, ghi lại đời sống chiến trường, tình thương với thương binh, nỗi nhớ gia đình, lý tưởng sống và những giằng xé rất con người trong chiến tranh. Fred đã không đốt chúng, dù từng có lệnh phải hủy. Một người phiên dịch phía Việt Nam Cộng hòa khi đó đã nói với ông rằng đừng đốt, vì trong đó “đã có lửa rồi”. Câu nói ấy giữ lại cuốn nhật ký qua nhiều thập kỷ.

Khi biết Ted sắp đi Hà Nội, Fred gửi gắm ông mang theo một chiếc đĩa CD. Trong chiếc đĩa ấy là bản scan nội dung hai cuốn nhật ký. Bản gốc khi đó được gửi lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Việt Nam của Đại học Công nghệ Texas để bảo quản. Fred không biết liệu có thể tìm được gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm hay không. Ted cũng không biết chính xác mình đang cầm trong tay điều gì. Nhưng ông nhận chiếc đĩa như nhận một nhiệm vụ thầm lặng: nếu có thể, hãy đưa những trang viết ấy trở về với người thân của người đã khuất.

Tháng 4 năm 2005, Ted đến Hà Nội với chiếc CD trong hành lý. Ông không biết tiếng Việt đủ để đọc nội dung bên trong. Vì vậy, ông nhờ một người bạn Việt Nam tìm hiểu. Người này mở những trang scan, đọc những dòng chữ của nữ bác sĩ chiến trường, rồi bắt đầu lần theo các manh mối. Những địa danh, tên người, cách gọi trong gia đình, từng chi tiết nhỏ ở chân trang, trong các đoạn viết tưởng như riêng tư, bỗng trở thành những dấu hiệu dẫn đường.

Ted sau đó bay vào Thành phố Hồ Chí Minh theo kế hoạch ban đầu. Nhưng ở Hà Nội, hành trình của chiếc CD vẫn tiếp tục. Người phụ nữ được ông nhờ đã chuyển thông tin cho một người quen khác. Điều kỳ lạ là văn phòng của người ấy lại ở không xa gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Từ một chiếc đĩa CD vô danh trong tay một cựu binh Mỹ, những dòng nhật ký đã lần được đường về đúng ngôi nhà mà nó phải trở về.

Ngày 27 tháng 4 năm 2005, Ted nhận được một cuộc gọi. Người gọi là bà Đặng Kim Trâm, em gái út của bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Ted không hiểu hết câu chuyện qua điện thoại, nhưng khi nghe nhắc đến cuốn nhật ký, ông lập tức hiểu rằng mình phải quay lại Hà Nội. Ông hủy kế hoạch ở Thành phố Hồ Chí Minh, mua vé bay ra Bắc. Trên đường về Hà Nội, ông bồn chồn. Ông lo gia đình bác sĩ Trâm có thể giận dữ, bởi ông là một cựu binh Mỹ, đến từ phía bên kia của cuộc chiến đã cướp đi người con gái của họ.

Nhưng điều chờ ông ở Hà Nội không phải là sự giận dữ. Đó là một cuộc gặp đầy nước mắt.

Khi Ted đến gặp gia đình, mẹ của bác sĩ Đặng Thùy Trâm là bà Doãn Ngọc Trâm cùng các con gái, người thân và một số nhà báo đã có mặt. Ted đặt chiếc máy tính xách tay lên bàn, đưa đĩa CD vào máy. Những trang nhật ký hiện lên trên màn hình. Đó là chữ viết của Thùy, là nét chữ mà người mẹ đã xa cách 35 năm không còn được nhìn thấy. Cả căn phòng lặng đi. Rồi nước mắt rơi. Bà Doãn Ngọc Trâm khóc trước màn hình máy tính, trước những dòng chữ của con gái mình từ chiến trường năm xưa trở về.

Với Ted, đó là khoảnh khắc ông không thể quên. Ông không phải người viết nhật ký. Ông cũng không phải người đã giữ nó suốt 35 năm. Ông chỉ là người mang bản scan về Việt Nam. Nhưng khi nhìn người mẹ mất con cúi xuống trước những dòng chữ của con gái, ông hiểu rằng chiếc CD nhỏ bé kia không chỉ chứa dữ liệu. Nó chứa một phần linh hồn của một người đã khuất. Nó đưa một người con gái từ chiến trường xa xôi trở về với mẹ, với các em, với gia đình và với đất nước của mình.

Dịp 30 tháng 4 năm ấy, Ted cùng gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm đến nghĩa trang liệt sĩ Xuân Phương để thắp hương. Trước mộ phần của nữ bác sĩ, người cựu binh Mỹ đứng lặng. Ông đã từng ở phía bên kia chiến tuyến, từng là một phần của cuộc chiến mà Thùy Trâm chống lại. Nhưng giờ đây, ông đứng bên gia đình chị, trong khói hương và sự im lặng, như một người chứng kiến sự hòa giải rất sâu của con người sau chiến tranh. Không phải sự hòa giải bằng lời tuyên bố lớn, mà bằng việc trả lại một kỷ vật, bằng sự cúi đầu trước nỗi đau của một người mẹ, bằng sự tôn trọng dành cho một người đã hy sinh.

Cuối năm 2005, Ted tiếp tục cùng gia đình bác sĩ Trâm sang Texas, nơi lưu giữ bản gốc hai cuốn nhật ký. Lần này, mẹ Doãn Ngọc Trâm không chỉ nhìn bản scan trên máy tính nữa. Bà được tận mắt thấy những trang giấy thật, những nét chữ thật của con gái. Ted đi cùng, chụp lại những khoảnh khắc ấy. Nhưng ông không chụp sát vào gương mặt người mẹ đang đau đớn. Ông thường chọn góc chụp từ xa, từ phía sau, như một cách giữ lại khoảng riêng tư cho gia đình. Với ông, có những nỗi đau không nên bị biến thành hình ảnh quá gần; người cầm máy phải biết đứng lùi lại để tôn trọng nước mắt của người khác.

Sau cuộc gặp năm 2005, Ted Engelmann trở thành người bạn thân thiết của gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm. Ông nhiều lần trở lại Việt Nam, gặp gỡ gia đình, thăm lại những nơi gắn với câu chuyện của chị Thùy. Ông đọc nhật ký và bị lay động bởi trí tuệ, tình thương, sự nhạy cảm và tinh thần dấn thân của một nữ bác sĩ trẻ. Ông từng nói rằng khi đọc những trang viết ấy, ông thấy sự khác biệt giữa chính mình thời trẻ và Đặng Thùy Trâm: ông khi đó còn hời hợt, non trẻ, trong khi chị đã sống sâu sắc, mạnh mẽ và biết quan tâm đến người khác giữa chiến trường khốc liệt.

Câu chuyện của Ted vì vậy không chỉ là câu chuyện về một chiếc CD. Đó là câu chuyện về một người từng ở bên kia chiến tuyến, sau chiến tranh đã chọn trở lại, chọn lắng nghe, chọn giúp một kỷ vật tìm đường về với gia đình. Nó cũng là câu chuyện về sức mạnh của những trang nhật ký. Những dòng chữ viết giữa bom đạn không chỉ giúp gia đình tìm lại tiếng nói của người con đã mất, mà còn khiến một cựu binh Mỹ nhìn lại chiến tranh bằng con mắt khác: thấu hiểu hơn, day dứt hơn và nhân bản hơn.

Nhiều năm sau, mỗi khi nhắc đến Ted Engelmann, gia đình bác sĩ Đặng Thùy Trâm không chỉ nhớ một cựu binh Mỹ. Họ nhớ “người đưa thư” đặc biệt của hậu chiến, người đã mang về chiếc đĩa CD chứa những trang viết mà cả gia đình tưởng mãi mãi không bao giờ được thấy. Còn với Ted, hành trình “Tìm Trâm” đã trở thành một phần đời ông, một cây cầu nối giữa hai phía từng đối đầu.

Chiến tranh để lại rất nhiều mất mát. Nhưng câu chuyện của Ted Engelmann và Nhật ký Đặng Thùy Trâm cho thấy sau chiến tranh, con người vẫn có thể tìm nhau bằng sự tử tế. Một người lính Mỹ giữ lại kỷ vật. Một người lính Mỹ khác mang bản scan trở về. Một người mẹ Việt Nam sau 35 năm được đọc lại chữ của con. Từ những mảnh đời ấy, lịch sử không còn chỉ là đối đầu và chia cắt. Lịch sử còn là hành trình rất lâu dài để trả lại tên tuổi, ký ức và tình thương cho những người đã nằm xuống.

Các chi tiết chính được đối chiếu từ VietnamPlus: Ted Engelmann là cựu binh Mỹ, từng phục vụ trong Không quân Mỹ tại Việt Nam giai đoạn 3/1968–3/1969; năm 2005, Fred Whitehurst gửi ông bản scan nhật ký Đặng Thùy Trâm để tìm cách trao cho gia đình; ngày 27/4/2005 gia đình nhận được nội dung nhật ký, Ted quay lại Hà Nội và gặp mẹ Doãn Ngọc Trâm cùng các chị em của bác sĩ Trâm. Báo Nhân Dân cũng xác nhận Ted là người đầu tiên trong nhóm cựu binh Mỹ đến gặp gia đình liệt sĩ Đặng Thùy Trâm để trao chiếc CD chứa bản sao nhật ký, sau đó cùng gia đình sang Texas xem bản gốc và trở lại Đức Phổ trong hành trình “Tìm Trâm”.