Thạch Hãn - Mùa Hoa Gửi Lại

Có những người bước ra khỏi chiến tranh, nhưng chiến tranh chưa bao giờ thực sự bước ra khỏi họ. Một phần tuổi trẻ vẫn neo lại nơi những bờ sông, cánh rừng, trận địa đã hóa thành ký ức. Lê Bá Dương là một người như thế. Cựu chiến binh Trung đoàn 27 – Trung đoàn Triệu Hải, ông từng chiến đấu tại Quảng Trị trong những năm tháng khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ. Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở thành nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhà thơ; nhưng với ông, Quảng Trị chưa bao giờ chỉ là một địa danh trên bản đồ. Đó là miền đất của những người đã đi cùng ông qua tuổi trẻ rồi ở lại mãi mãi.
Mùa hè năm 1972, Quảng Trị bước vào 81 ngày đêm khốc liệt, từ 28/6 đến 16/9. Thành cổ, trên một khu vực chưa đầy 3 km², trở thành tâm điểm của cuộc chiến. Khoảng 328.000 tấn bom đạn dội xuống thị xã và Thành cổ, khiến một vùng đất gần như bị nghiền nát dưới hỏa lực chiến tranh.
Trong những ngày ấy, Thạch Hãn không còn là một dòng sông bình thường. Nó là con đường những người lính vượt qua để vào trận, là khoảng nước mỏng manh giữa hai bờ sinh tử, là nơi chiến tranh gửi xuống lòng đất những mất mát không thể gọi thành tên. Có những người vượt sông rồi trở về. Có những người đi qua dòng nước ấy lần cuối, để tuổi hai mươi chìm xuống cùng một lời hẹn chưa kịp hoàn thành. Bởi thế, ký ức về Thành cổ không chỉ nằm lại trong những trang lịch sử; nó còn sống dai dẳng trong những người đã bước ra khỏi cuộc chiến.
Và Lê Bá Dương là một trong những người mang ký ức ấy đi suốt cuộc đời.
Năm 1968, trong một lần đến thăm mẹ của một người đồng đội đã hy sinh, ông bắt gặp một hình ảnh tưởng như rất đỗi bình thường: người mẹ thắp hương bên ao, ngắt một cành hoa dâm bụt rồi thả xuống mặt nước để tưởng nhớ con. Sau này, ông mới biết, cứ đến ngày giỗ, bà vẫn lặng lẽ làm như thế. Không bia đá, không lời điếu, chỉ một nén hương và một cành hoa nhỏ — vậy mà đủ để một người mẹ gọi tên đứa con đã khuất trong miền ký ức của mình.
Có lẽ từ đó, trong lòng người lính trở về đã nảy sinh một cách tưởng niệm rất riêng: gửi một cánh hoa xuống dòng nước, để nỗi nhớ có nơi neo đậu.
Sau ngày đất nước thống nhất, Lê Bá Dương trở lại những nơi mình và đồng đội từng chiến đấu. Ông thắp hương, thả hoa trên những dòng sông Quảng Trị, gửi theo dòng nước một lời nhớ thương đến những người không thể trở về. Những bông hoa mỏng manh ấy dần trở thành nhịp cầu giữa người sống và người đã khuất. Đến ngày 27/7/1978, ông thả hoa trên sông Thạch Hãn; từ đó, nghi thức tưởng niệm ấy được nhiều người tiếp nối.
Nhưng nếu những cánh hoa là lời gửi lại, thì có lẽ thơ chính là tiếng vọng của những người đã nằm xuống.
Ngày 27/7/1987, sau lễ thả hoa, Lê Bá Dương ngồi một mình bên bờ Thạch Hãn. Những con thuyền vẫn lặng lẽ ngược dòng, mái chèo khua nhẹ trên mặt nước. Trước mắt ông là một Quảng Trị của thời bình; nhưng dưới vẻ yên ả ấy là tầng tầng ký ức của một Quảng Trị từng chìm trong lửa đạn. Chính nơi giao nhau giữa hiện tại và quá khứ, giữa bình yên và mất mát, ký ức của người lính đã kết tinh thành thơ. Hình ảnh “Có tuổi hai mươi thành sóng nước” trở thành một ám ảnh về những người trẻ đã gửi lại tuổi xuân cho đất nước.
"Dòng sông vẫn chảy qua miền ký ức,
mang tuổi hai mươi đi mãi với thời gian."
Những câu thơ ấy sau được ông chỉnh sửa và biết đến với tên "Lời người bên sông".
Chiến tranh đã lùi vào quá khứ, nhưng bước chân của người cựu binh vẫn tìm về Quảng Trị. Cùng những đồng đội cũ, ông tiếp tục những cuộc trở về: tìm kiếm thông tin về liệt sĩ, đưa thân nhân đến nơi người thân đã hy sinh, mang theo nắm đất, bình nước, nhúm muối hay chén gạo từ quê nhà. Những vật nhỏ bé ấy dường như là phần quê hương cuối cùng người sống có thể gửi đến người đã khuất — một cách giữ lời hẹn đã đi qua nhiều thập kỷ mà vẫn chưa bao giờ cũ.
Và rồi tôi hiểu: "để có hòa bình hôm nay không phải dễ".
Hòa bình không phải là khoảng lặng đơn thuần sau khi tiếng súng ngừng vang. Hòa bình được bồi đắp từ những tuổi hai mươi đã hóa thành đất, từ những người mẹ mòn mỏi đợi con, từ những người lính trở về nhưng mang theo một phần đời gửi lại chiến trường. Tôi sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Tôi chưa từng nghe tiếng bom trên Thành cổ, chưa từng vượt Thạch Hãn giữa khói lửa, cũng chưa từng biết cảm giác một ngày mai có thể là ngày cuối cùng. Nhưng chính vì chưa từng trải qua, tôi càng hiểu mình không có quyền coi bình yên là điều hiển nhiên.
Thạch Hãn vẫn chảy.
Nước xuôi về phía trước, mang theo những cánh hoa rồi khuất dần sau một khúc sông. Nhưng ký ức thì không trôi. Nó lắng lại trong những người trở về, trong những mùa tri ân, trong lời thơ của một người lính, và trong chúng ta — những người đang được sống một tuổi hai mươi mà thế hệ trước đã không thể sống trọn.
Có những mùa hoa để ngắm.
Và cũng có những mùa hoa để nhớ.
Thạch Hãn, vì thế, không chỉ là một dòng sông. Đó là nơi một thế hệ gửi lại tuổi xuân, để một thế hệ khác hiểu thế nào là giá của hòa bình.