THÁI HẬU DƯƠNG VÂN NGA VÀ CHIẾC LONG BÀO GIỮA VẬN NƯỚC

Thái hậu Dương Vân Nga là một trong những phụ nữ được nhắc đến nhiều trong lịch sử Việt Nam thế kỷ X. Cuộc đời của bà gắn với kinh đô Hoa Lư, với hai triều Đinh – Tiền Lê và đặc biệt là cuộc chuyển giao quyền lực diễn ra vào năm 980, khi Đại Cồ Việt đứng trước nguy cơ bị nhà Tống tiến công. Tên tuổi của bà thường được nhắc đến cùng hình ảnh chiếc áo long cổn được trao cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn trước khi ông lên ngôi Hoàng đế.

Tên gọi Dương Vân Nga rất quen thuộc trong các tài liệu phổ biến lịch sử hiện nay. Tuy nhiên, khi tiếp cận nhân vật từ sử liệu, cần lưu ý rằng các bộ sử cổ không ghi rõ tên thật của vị Hoàng hậu họ Dương. Nguồn tư liệu hiện nay cũng có những thông tin khác nhau về năm sinh, quê quán và gia thế của bà. Vì vậy, các thông tin này chưa nên được sử dụng như những dữ kiện hoàn toàn thống nhất. Trong các sự kiện liên quan trực tiếp đến triều Đinh, sử sách thường gọi bà là Dương hậu hoặc Dương Thái hậu.

Cuộc đời Dương Thái hậu gắn với thời kỳ đất nước vừa trải qua những biến động lớn. Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh hoàn thành việc dẹp các thế lực cát cứ, thống nhất đất nước, lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và đóng đô tại Hoa Lư. Nhà Đinh bắt đầu xây dựng triều đình và củng cố chính quyền của một quốc gia thống nhất. Dương hậu là một trong những Hoàng hậu của Đinh Tiên Hoàng và là mẹ của hoàng tử Đinh Toàn.

Biến cố lớn xảy ra vào năm 979. Đinh Tiên Hoàng và người con trưởng là Nam Việt Vương Đinh Liễn bị Đỗ Thích sát hại. Sự việc khiến triều đình nhà Đinh mất cùng lúc nhà vua và người giữ vị trí quan trọng trong hoàng tộc. Sau biến cố này, Vệ Vương Đinh Toàn được đưa lên ngôi. Đinh Toàn khi ấy còn nhỏ, Dương hậu trở thành Hoàng thái hậu.

Trong triều đình lúc đó, Lê Hoàn giữ chức Thập đạo tướng quân, nắm giữ lực lượng quân sự quan trọng. Ông vốn là tướng dưới triều Đinh và đã tham gia vào quá trình xây dựng chính quyền của Đinh Tiên Hoàng. Sau khi Đinh Toàn lên ngôi, Lê Hoàn tiếp tục giữ vai trò lớn trong triều đình và quân đội.

Tình hình chính trị sau khi Đinh Tiên Hoàng qua đời nhanh chóng trở nên phức tạp. Các đại thần Đinh Điền, Nguyễn Bặc và Phạm Hạp chống lại Lê Hoàn. Xung đột quân sự xảy ra và lực lượng của các đại thần này bị đánh bại. Trong thời gian đó, ở bên ngoài biên giới Đại Cồ Việt, nhà Tống cũng theo dõi những biến động tại Hoa Lư.

Nhà Tống được thành lập tại Trung Quốc năm 960 và đến cuối thập niên 970 đã cơ bản hoàn thành quá trình thống nhất. Khi nhận được tin Đinh Tiên Hoàng qua đời, vua mới của Đại Cồ Việt còn nhỏ và nội bộ triều đình có biến động, nhà Tống chuẩn bị đưa quân tiến đánh. Đại Cồ Việt vì vậy đứng trước một cuộc chiến tranh lớn trong khi triều đình vừa trải qua những thay đổi về người đứng đầu và lực lượng lãnh đạo.

Năm 980, triều đình tổ chức chuẩn bị lực lượng chống quân Tống. Trong hoàn cảnh ấy, các tướng lĩnh trong quân đội, đứng đầu có Phạm Cự Lạng, đề nghị tôn Lê Hoàn lên ngôi trước khi xuất quân. Theo ghi chép lịch sử được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn lại, Dương Thái hậu đã lấy áo long cổn khoác lên Lê Hoàn. Lê Hoàn sau đó lên ngôi Hoàng đế, mở đầu triều Tiền Lê.

Đây chính là sự kiện tạo nên hình ảnh “chiếc long bào giữa vận nước” thường được nhắc đến khi kể về Dương Thái hậu. Chiếc áo long cổn vốn là trang phục tượng trưng cho địa vị của Hoàng đế. Việc chiếc áo được Dương Thái hậu khoác lên Lê Hoàn diễn ra trong quá trình chuyển giao quyền lực từ nhà Đinh sang nhà Tiền Lê vào năm 980.

Đinh Toàn sau đó không còn giữ ngôi Hoàng đế. Triều Đinh kết thúc sau khoảng mười hai năm kể từ khi Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi năm 968. Lê Hoàn trở thành người đứng đầu Đại Cồ Việt, sử gọi là Lê Đại Hành. Nhà Tiền Lê được thành lập và tiếp tục đóng đô tại Hoa Lư.

Không lâu sau cuộc chuyển giao quyền lực, quân Tống tiến vào Đại Cồ Việt. Năm 981, Lê Đại Hành trực tiếp tổ chức cuộc kháng chiến. Quân Tống tiến công bằng cả đường bộ và đường thủy nhưng cuối cùng không thực hiện được mục tiêu. Cuộc kháng chiến kết thúc với việc quân Tống phải rút về nước, nền độc lập của Đại Cồ Việt được giữ vững.

Sau chiến tranh, nhà Tiền Lê tiếp tục quản lý đất nước từ kinh đô Hoa Lư. Lê Đại Hành củng cố chính quyền, tổ chức sản xuất và thiết lập quan hệ ngoại giao với nhà Tống. Triều Tiền Lê tồn tại từ năm 980 đến năm 1009, trước khi nhà Lý được thành lập.

Dương Thái hậu tiếp tục xuất hiện trong sử liệu sau khi nhà Tiền Lê ra đời. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, năm 982, Lê Đại Hành lập Dương Thái hậu của nhà Đinh làm Đại Thắng Minh Hoàng hậu. Bà vì vậy từng giữ ngôi Hoàng hậu dưới hai triều đại khác nhau: trước hết là Hoàng hậu của Đinh Tiên Hoàng, sau đó là Hoàng hậu của Lê Đại Hành.

Chính đặc điểm này khiến bà thường được hậu thế gọi là “Hoàng hậu hai triều”. Các bộ sử và công trình nghiên cứu về sau dành nhiều nội dung cho cuộc đời của bà, đặc biệt là sự kiện chuyển giao quyền lực năm 980. Trong sử học thời phong kiến từng tồn tại những nhận xét khác nhau về Dương hậu và việc Lê Hoàn lên ngôi. Các nghiên cứu hiện đại cũng tiếp tục tìm hiểu sự kiện từ bối cảnh chính trị, quân sự và quan hệ giữa Đại Cồ Việt với nhà Tống. Những nhận định đó thuộc về từng tác giả và từng thời kỳ nghiên cứu; còn các sự kiện cơ bản được sử liệu ghi nhận gồm việc Đinh Toàn lên ngôi, Dương hậu trở thành Hoàng thái hậu, Lê Hoàn được suy tôn năm 980 và cuộc kháng chiến chống Tống diễn ra năm 981.

Một số câu chuyện về mối quan hệ giữa Dương Thái hậu và Lê Hoàn trước năm 980 cũng xuất hiện trong các giai thoại và những tác phẩm văn học về sau. Tuy nhiên, các nguồn sử liệu hiện còn không cung cấp đủ căn cứ để phục dựng những câu chuyện riêng tư của hai nhân vật. Vì vậy, khi giới thiệu về Dương Thái hậu, những nội dung thuộc giai thoại, sáng tác văn học hoặc giả thuyết cần được phân biệt với các sự kiện đã được sử sách ghi chép.

Tương tự, những suy nghĩ, lời nói riêng hoặc tâm trạng của Dương Thái hậu khi trao áo long cổn cho Lê Hoàn không được sử liệu ghi lại đầy đủ. Không có cơ sở để xác định bà đã nói những gì trong thời điểm đó ngoài những thông tin được các bộ sử lưu lại về diễn biến chính trị. Do vậy, hình ảnh Dương Thái hậu trong lịch sử nên được trình bày từ những hành động và sự kiện đã được ghi nhận thay vì dựng thêm lời thoại hoặc suy nghĩ cho nhân vật.

Các tài liệu cho biết Dương Thái hậu qua đời vào năm 1000. Thời điểm ấy, Lê Đại Hành vẫn đang trị vì Đại Cồ Việt. Năm năm sau, Lê Đại Hành qua đời. Nhà Tiền Lê tiếp tục tồn tại thêm một thời gian ngắn trước khi Lý Công Uẩn lên ngôi năm 1009 và thành lập nhà Lý.

Hơn một nghìn năm sau, những dấu tích liên quan đến Dương Thái hậu vẫn được lưu giữ tại vùng Cố đô Hoa Lư. Bà được thờ tại đền Vua Lê Đại Hành ở Ninh Bình. Tượng thờ của bà được đặt trong không gian di tích cùng các nhân vật của triều Tiền Lê. Cơ quan quản lý văn hóa Ninh Bình cũng ghi nhận việc bà được thờ tại một số di tích khác trong khu vực.

Cố đô Hoa Lư ngày nay lưu giữ nhiều dấu tích liên quan đến các triều Đinh, Tiền Lê và buổi đầu nhà Lý. Đền Vua Đinh Tiên Hoàng và đền Vua Lê Đại Hành là hai công trình tiêu biểu trong quần thể di tích. Đây cũng là không gian giúp người tham quan tìm hiểu về thời kỳ mà Dương Thái hậu đã sống và chứng kiến sự chuyển tiếp giữa hai vương triều.

Cuộc đời Dương Thái hậu trải qua nhiều dấu mốc quan trọng của lịch sử Đại Cồ Việt cuối thế kỷ X. Bà là Hoàng hậu dưới triều Đinh Tiên Hoàng; trở thành Hoàng thái hậu khi Đinh Toàn lên ngôi sau biến cố năm 979; có mặt trong cuộc chuyển giao quyền lực sang Lê Hoàn năm 980; sau đó trở thành Hoàng hậu dưới triều Lê Đại Hành. Những sự kiện ấy diễn ra trong khoảng thời gian đất nước vừa được thống nhất chưa lâu và phải đối diện với cuộc xâm lược của nhà Tống.

Bởi vậy, khi tìm hiểu Thái hậu Dương Vân Nga và chiếc long bào giữa vận nước, điều cần được lưu giữ trước hết là những dữ kiện lịch sử về nhân vật và thời đại của bà. Từ kinh đô Hoa Lư, cuộc đời Dương Thái hậu gắn với sự kết thúc của nhà Đinh, sự ra đời của nhà Tiền Lê và cuộc chuyển tiếp quyền lực diễn ra ngay trước cuộc kháng chiến chống Tống năm 981. Hình ảnh chiếc áo long cổn được trao cho Lê Hoàn vì thế vẫn được nhắc lại khi giới thiệu về một trong những thời điểm chuyển giao vương triều đáng chú ý của lịch sử Việt Nam thế kỷ X.