Thái hậu Từ Dụ – Đức mẫu nghi lặng lẽ giữa triều Nguyễn

Thái hậu Từ Dụ, tên thật là Phạm Thị Hằng (1810 – 1902), sinh trong gia đình danh gia vọng tộc, là trưởng nữ của quan Lễ bộ Thượng thư Phạm Đăng Hưng. Từ thuở thiếu thời, bà đã nổi tiếng thông minh, hiền thục và giữ trọn đạo hiếu trong nếp nhà nền nếp, khuôn phép. Năm 14 tuổi, bà được tuyển vào phủ hoàng tử Miên Tông – người sau này lên ngôi vua Thiệu Trị. Trong chốn cung đình nhiều lễ nghi và quy tắc, Phạm Thị Hằng không nổi bật bởi quyền thế mà tỏa sáng bằng đức hạnh và sự điềm tĩnh. Từ một cung tần, bà dần được vua Thiệu Trị tin yêu, phong đến Nhất giai Quý phi, vị trí cao nhất trong hàng phi tần lúc bấy giờ. Không chỉ được sủng ái, bà còn là người có ảnh hưởng sâu sắc trong nội cung. Khi vua bàn việc chính sự tại Khâm Văn điện, Quý phi được phép ở sau rèm nghe cùng. Những điều vua hỏi lại, bà đều thuật rõ ràng, chính xác; lời nói mực thước, thận trọng, nhiều khi trở thành những gợi ý đầy tính nhân hòa, giúp vua cân nhắc trong việc trị nước. Dẫu ở vị trí cao trong hậu cung, bà vẫn giữ tấm lòng nhân hậu, bao dung. Bà chăm sóc các hoàng tử, công chúa như con ruột, không phân biệt thân sơ, thể hiện một đức tính hiếm có giữa chốn cung đình nhiều tranh đoạt. Khi con trai bà là hoàng tử Hồng Nhậm lên ngôi, tức vua Tự Đức, triều đình nhiều lần xin tôn bà làm Hoàng thái hậu. Bà khiêm nhường từ chối, mãi sau mới nhận danh hiệu, thể hiện sự tiết chế và đức khiêm cung hiếm thấy ở bậc mẫu nghi. Trong vai trò Thái hậu, bà luôn khuyên răn vua Tự Đức lấy nhân nghĩa làm gốc, chọn hiền tài để trị nước, giảm nhẹ sưu thuế để dân bớt khổ. Dù là mẫu nghi thiên hạ, bà vẫn nghiêm khắc trong việc dạy con, giữ đạo vua – tôi, đặt lợi ích dân sinh lên trên quyền lực hoàng gia. Trải qua gần một thế kỷ cuộc đời, Thái hậu Từ Dụ không chỉ được ghi nhớ là người mẹ của vua Tự Đức, mà còn là biểu tượng của đức hạnh, sự khiêm nhường và trí tuệ của người phụ nữ Việt Nam trong lịch sử triều Nguyễn.