THÁI PHIÊN (1)
Đôi khi, để làm nên lịch sử, người ta không cần phải khoác lên mình áo giáp hay vương miện, mà chỉ cần một tấm lòng yêu nước cháy bỏng và một ý chí không thể khuất phục. Và để giành lại được độc lập tự do, hòa bình cho bà con mọi miền Tổ quốc. Đất Quảng – Vùng đất anh hùng cũng đã chứng kiến một con người như vậy. Và không ai khác ngoài một chí sĩ yêu nước nồng nàn, nhà cách mạng nổi bật Thái Phiên.
Thái Phiên, sinh ra tại làng Nghi An, tổng Phước Tường, huyện Hòa Vang, nay là phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng, là trưởng nam của ông Thái Văn Triết và bà Lê Thị Tân. Ông sống và làm việc ở Đà Nẵng từ nhỏ, là một người yêu nước, tính tình cương trực, căm thù giặc Pháp cướp nước và bè lũ tay sai.
Nói đến những hoạt động ban đầu của Thái Phiên không thể không đề cập đến cuộc đấu tranh giành giữ đất Cấm Đình ở làng Nghi An, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam chống bọn tư sản Pháp cướp đất lập đồn điền vào tháng 9-1904. Cuộc đấu tranh trên đều có sự tham gia của hai cha con Thái Phiên.
Và qua tập hồ sơ mang số hiệu 36, thuộc phông Tòa hòa giải rộng quyền Đà Nẵng, hiện lưu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Hà Nội cho thấy tính chất khốc liệt của cuộc đấu tranh và tính can trường của người thanh niên trẻ (lúc đó Thái Phiên mới 22 tuổi) giàu lòng yêu nước và có gan phản kháng lại cường quyền (Thái Phiên đóng vai trò chủ động và bí mật chỉ đạo cuộc đấu tranh) cũng như đính chính, làm rõ nhiều thông tin về cuộc đấu tranh.
Cũng trong năm đó, ông tham gia phong trào Đông Du. Tháng 5 năm 1905, Thái Phiên cùng với Tiểu La Nguyễn Thành, Đỗ Đăng Tuyển tham gia thành lập Duy Tân hội. Ông trở thành một yếu nhân của Duy tân hội ở Quảng Nam, hoạt động có nhiều hiệu quả, được Phan Bội Châu tin cẩn. Thái Phiên cũng như Trần Cao Vân, Lê Ngung, Phan Thành Tài đều là những yếu nhân của phái Duy Tân với xu hướng Duy Tân tự cường rồi mới "dần mưu tính việc khác".
Đỉnh điểm trong sự nghiệp cách mạng của Thái Phiên là vào Phong trào Duy Tân năm 1916. Ông đã cùng với Trần Cao Vân vận động Vua Duy Tân lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp tại Trung Kỳ Đây là chiến công lớn nhất, thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí chống Pháp mạnh mẽ của ông. Thái Phiên cùng với Trần Cao Vân là người chủ xướng và đứng đầu Ủy ban khởi nghĩa, kiêm tổng chỉ huy quân sự. Ông đã khéo léo và dũng cảm liên lạc, thuyết phục được Vua Duy Tân (vị vua trẻ tuổi có tinh thần chống Pháp) tham gia lãnh đạo cuộc khởi nghĩa. Điều này tạo nên tính chính danh và ảnh hưởng lớn cho phong trào.
Kế hoạch khởi nghĩa được dự kiến đồng loạt diễn ra ở các tỉnh từ Thừa Thiên đến Quảng Nam, Quảng Ngãi, với trọng tâm là kinh đô Huế. Mặc dù cuộc khởi nghĩa không thành công do bị lộ, nhưng nó đã tạo ra tiếng vang lớn, giáng một đòn mạnh vào chính quyền thực dân Pháp. Cuộc khởi nghĩa nổ ra vào đêm mùng 3 rạng sáng mùng 4 tháng 5 năm 1916 (tức mùng 1 tháng 4 năm Bính Thìn). Dù kế hoạch bị bại lộ sớm và thất bại nhanh chóng, sự kiện này đã thể hiện tinh thần yêu nước quật cường, là tiếng súng lớn đầu tiên của người Việt sau phong trào Cần Vương.
Không chỉ qua những phong trào chống giặc ngoại xâm, các “chiến tích” của ông còn thể hiện qua tinh thần yêu nước, tấm gương kiên cường và dũng cảm trong suốt quá trình hoạt động cách mạng của ông. Sau khi khởi nghĩa thất bại, ông bị bắt vào chiều tối ngày 5 tháng 5 năm 1916.
Trong quá trình bị giam cầm và tra khảo, ông cùng các đồng chí vẫn giữ vững khí tiết. Ông và Trần Cao Vân bị thực dân Pháp và Nam triều xử chém tại pháp trường An Hòa (Huế) vào ngày 17 tháng 5 năm 1916. Lúc đó ông mới 34 tuổi. Một sự hi sinh quá đỗi cao cả nhưng vô cùng bi thương đối với một chí sĩ yêu nước còn rất trẻ tuổi đến như vậy. Ngoài ra, dù không để lại áng văn thơ, những di ngôn của ông (như việc nhắn nhủ những điều cần thiết cho đồng chí) đã thể hiện sự nhẹ nhàng, thanh thản vì đã làm tròn bổn phận với đất nước, trở thành nguồn cảm hứng cho các thế hệ cách mạng kế tục.
Sự hy sinh anh dũng của Thái Phiên tại pháp trường An Hòa đã trở thành một lời hiệu triệu thầm lặng, tiếp thêm ngọn lửa nhiệt huyết cho các thế hệ cách mạng tiếp nối. Tên tuổi và tấm gương của ông sẽ mãi mãi được khắc ghi trong lịch sử dân tộc, là lời nhắc nhở về một thế hệ tiền bối đã không tiếc máu xương vì nền độc lập, tự do của Tổ quốc Việt Nam.
Thái Phiên không chỉ là một nhà hoạt động cách mạng mà còn là một biểu tượng cao đẹp của tinh thần yêu nước và ý chí bất khuất đầu thế kỷ XX. Cuộc đời ông tuy ngắn ngủi (chỉ 34 năm) nhưng đã trọn vẹn hiến dâng cho lý tưởng giải phóng dân tộc. Vai trò chủ chốt trong việc tổ chức và lãnh đạo Khởi nghĩa Duy Tân năm 1916 đã khẳng định tài năng chiến lược và lòng dũng cảm phi thường của ông. Ông chính là một trong những anh hùng tiên phong, gieo mầm cho phong trào cách mạng sau này, xứng đáng với sự tôn vinh của hậu thế.
