Thái Phiên: Nhà yêu nước dũng cảm đất Quảng Nam, đồng thủ lĩnh Cuộc khởi nghĩa Duy Tân 1916 và tấm gương trọn đời vì nước

Thái Phiên (1882 – 1916), tên hiệu là Nam Xương, quê tại làng Nghi An, phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Sinh ra trong một gia đình dòng dõi võ tướng yêu nước, ông từ nhỏ đã rèn luyện tinh thần tự lập, võ nghệ cao cường và lòng căm thù giặc sâu sắc. Sớm tiếp thu các tư tưởng canh tân tiến bộ từ Tân thư, ông hăng hái gia nhập Phong trào Duy Tân tại Quảng Nam do Phan Châu Trinh khởi xướng, vận động nhân dân mở trường học chữ Quốc ngữ, phát triển kinh tế thương nghiệp tự cường.

​Khi Phong trào Duy Tân bị đàn áp, Thái Phiên gia nhập Việt Nam Quang phục Hội và trở thành một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của tổ chức tại Trung Kỳ. Ông nổi tiếng là người hành động quyết đoán, tài năng tổ chức thực tiễn và khéo léo trong vận động quần chúng. Ông đã cùng chí sĩ Trần Cao Vân lặn lội khắp các tỉnh Nam - Ngãi - Bình - Phú để vận động sĩ phu, nhân dân và đặc biệt là cải tạo tư tưởng binh lính người Việt trong quân đội Pháp, xây dựng thành công một mạng lưới khởi nghĩa rộng lớn.

​Đầu năm 1916, Thái Phiên trực tiếp chỉ đạo công tác hậu cần, đúc vũ khí, may cờ hiệu và in ấn bản Hịch khởi nghĩa. Ông cùng Trần Cao Vân đã tổ chức cuộc kiến diện lịch sử với Vua Duy Tân trên sông Hương, thống nhất kế hoạch nổi dậy đồng loạt tại Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam và Quảng Ngãi vào đêm ngày 3 tháng 5 năm 1916. Dù cuộc khởi nghĩa bị lộ vào phút cuối do có kẻ phản bội, Thái Phiên vẫn dũng cảm ở lại chiến khu bảo vệ Vua Duy Tân cho đến khi sa vào tay kẻ thù.

​Trong suốt những ngày bị giam cầm tra tấn tàn bạo tại Khám Lớn Huế, Thái Phiên kiên quyết không khai báo một lời, không chịu khuất phục trước mọi lời dụ dỗ của chính quyền colonial. Ngày 17 tháng 5 năm 1916, ông cùng Trần Cao Vân hiên ngang bước lên pháp trường An Hòa, đón nhận cái chết vì nghĩa lớn khi mới 34 tuổi. Tên của Thái Phiên đã được trân trọng đặt cho nhiều đường phố và trường học lớn tại Việt Nam.