Thái phó Tô Hiến Thành chọn người tài
Thái phó Tô Hiến Thành chọn người tài là một trong những câu chuyện kinh điển nhất trong lịch sử Việt Nam về sự chính trực, công minh và đặt lợi ích quốc gia lên trên hết. Câu chuyện diễn ra vào thời nhà Lý (thế kỷ XII), là bài học muôn đời về nghệ thuật trị quốc và dùng người, khi một vị đại thần quyết định chọn người hiền tài thực sự để gánh vác giang sơn thay vì chọn người thân cận, ngày đêm hầu hạ bên mình.
Bối cảnh: Vị đại thần nhiếp chính gánh vác giang sơn
Tô Hiến Thành (1102 – 1179) là vị đại thần trụ cột dưới hai triều vua Lý Anh Tông và Lý Cao Tông. Ông không chỉ là một danh tướng văn võ song toàn, có công dẹp loạn giữ yên bờ cõi, mà còn là một tấm gương sáng ngời về lòng trung nghĩa.
Khi Vua Lý Anh Tông băng hà, Thái tử Lý Long Cán (tức Vua Lý Cao Tông) lên ngôi khi mới 3 tuổi. Tô Hiến Thành được phong làm Thái phó nhiếp chính, nhận trọng trách phò tá vua trẻ và điều hành mọi việc đại sự trong triều. Do làm việc quá sức, vào năm 1179, ông lâm bệnh nặng và nằm liệt giường.
Hai người cận thần bên giường bệnh
Trong những ngày tháng cuối đời của Tô Hiến Thành trên giường bệnh, trong triều đình có hai vị quan lớn đại diện cho hai lối hành xử hoàn toàn trái ngược:
Vũ Tán Đường (Tham tri chính sự): Là người giỏi lấy lòng, khéo léo. Thấy Thái phó đổ bệnh, Vũ Tán Đường lập tức bỏ hết việc quan trường, ngày đêm túc trực bên giường bệnh của Tô Hiến Thành để hầu hạ, dâng thuốc men, cháo nước, cung phụng vô cùng chu đáo.
Trần Trung Tá (Gián nghị đại phu): Là một người chính trực, liêm khiết và hết lòng vì công việc. Dù rất lo lắng cho sức khỏe của Thái phó, nhưng vì công việc triều đình quá bề bộn lúc vua còn nhỏ, Trần Trung Tá phải ngày đêm ở công đường lo giải quyết việc nước, điều hành chính sự, không có thời gian đến thăm hỏi Tô Hiến Thành.
Câu hỏi thử thách của Thái hậu và Quyết định bất ngờ
Thấy Tô Hiến Thành bệnh tình ngày một trầm trọng, khó qua khỏi, Linh Chiếu Thái hậu (mẹ của Vua Lý Cao Tông) đã đích thân đến thăm ông. Đứng trước giường bệnh, Thái hậu ân cần hỏi một câu mang tính quyết định đến tương lai của vương triều:
"Nếu có mệnh hệ nào, ai là người có thể thay ông gánh vác việc triều chính?"
Không một chút đắn đo, Tô Hiến Thành thều thào trả lời:
"Thưa Thái hậu, người thay thế thần chỉ có thể là Trần Trung Tá."
Thái hậu vô cùng ngạc nhiên, liền hỏi lại: "Vũ Tán Đường ngày đêm hầu hạ ông, hết lòng cung phụng, sao ông không cử? Còn Trần Trung Tá lúc ông đau yếu lại chẳng thấy mặt mũi đâu, sao ông lại tiến cử?"
Tô Hiến Thành ung dung mỉm cười và đưa ra câu trả lời bất hủ, lưu danh sử sách:
"Nếu Thái hậu hỏi người hầu hạ thần thì thần cử Vũ Tán Đường. Còn nếu hỏi người thay thần lo việc nước, gánh vác giang sơn thì người đó phải là Trần Trung Tá!"
Thái hậu nghe xong vô cùng khâm phục tấm lòng chí công vô tư của ông. Dù rất tiếc nuối khi Tô Hiến Thành qua đời ngay sau đó, triều đình nhà Lý đã làm theo lời di chúc của ông, trọng dụng Trần Trung Tá, giúp vương triều tiếp tục giữ vững sự ổn định.
Ý nghĩa lịch sử
Câu chuyện "Tô Hiến Thành chọn người tài" là biểu tượng đỉnh cao của tinh thần "dĩ công vi thượng" (đặt việc công lên hàng đầu). Nó vạch rõ ranh giới giữa:
Tình cảm cá nhân và Trách nhiệm quốc gia: Ông phân định rõ ràng giữa lòng biết ơn cá nhân với một người hầu cận giỏi và năng lực điều hành đất nước của một vị minh quan.
Bài học dùng người: Người hay nói lời đường mật, biết chiều chuộng cấp trên chưa chắc đã là người có tài trị quốc. Người gai góc, bận rộn vì việc chung mới là người cần được trọng dụng lúc quốc gia đại sự.
