"Thí Sinh Quân" – Đội quân học trò hưởng ứng Cần Vương

Tháng 7 năm 1885, sau thất bại của phe chủ chiến tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết đưa Vua Hàm Nghi chạy lên căn cứ Tân Sở (Quảng Trị) và ban chiếu Cần Vương, kêu gọi sĩ phu, nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước. Lời kêu gọi ấy đã làm rung động trái tim của hàng triệu người dân Việt Nam, đặc biệt là các tầng lớp trí thức phong kiến giàu lòng tự tôn dân tộc. Lúc này, Phan Bội Châu tròn 19 tuổi, đang chuẩn bị cho các kỳ thi Hương.

Không thể ngồi yên trước vận mệnh dân tộc, Phan Bội Châu lập tức gác lại chuyện bút nghiên. Ông hăng hái đứng ra vận động các bạn học trong vùng cùng những thanh niên nhiệt huyết thành lập một đội quân riêng. Đội quân này được đặt tên là "Thí Sinh Quân" (tức là Đội quân của những người đi thi) với quân số lên tới hơn 60 người. Để trang bị cho lực lượng của mình, Phan Bội Châu đã tự tay thiết kế và may cờ trận, đồng thời vận động quyên góp tiền bạc, sắt thép để rèn đúc các loại vũ khí thô sơ như giáo mác, dao găm, gậy gộc. Ông trực tiếp hướng dẫn các bạn học luyện tập võ nghệ, bàn luận binh thư với quyết tâm gia nhập vào lực lượng nghĩa quân Cần Vương đang hoạt động mạnh mẽ tại vùng núi rừng Nghệ An.

Tuy nhiên, khi kế hoạch xuất quân chưa kịp thực hiện thì thực dân Pháp và tay sai đã phát hiện. Chúng điều động một lực lượng quân đội đông đảo tiến hành càn quét, đàn áp dã man các vùng phụ cận, khiến đội "Thí Sinh Quân" buộc phải tan rã để bảo toàn lực lượng. Dù không thể ra chiến trường nghênh địch, sự kiện "Thí Sinh Quân" đã chứng minh tinh thần xả thân vì nước và khả năng tổ chức, vận động quần chúng thiên bẩm của Phan Bội Châu ngay từ khi còn rất trẻ.