Thiếu tá Trần Thị Quang Mẫn -"Nữ chúa miền Tây", người giả trai đi đánh giặc và vụ ám sát nổi tiếng năm 1958
Trần Thị Quang Mẫn sinh năm 1926 trong một gia đình khá giả tại làng Thạnh Hòa, tổng Giang Ninh, quận Giồng Riềng, tỉnh Rạch Giá cũ, nay thuộc tỉnh An Giang. Trong các nguồn tư liệu hiện còn lưu giữ, tên khai sinh của bà được ghi chép chưa hoàn toàn thống nhất. Một số tài liệu gọi bà là Trần Thị Mẫn, trong khi tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ ghi tên bà là Trần Thị Sáu.
Bà là người con thứ sáu trong gia đình nên thường được gọi là Sáu Mẫn. Trong quá trình hoạt động cách mạng, bà còn được biết đến với tên Mười Mẫn. Tuy nhiên, cái tên gắn liền nhất với cuộc đời chiến đấu của bà là Trần Quang Mẫn, tên gọi được sử dụng khi bà cải trang thành nam giới để gia nhập lực lượng vũ trang.
Thiếu tá Trần Thị Quang Mẫn. Ảnh:ST
Thuở thiếu niên, bà có tiếng nghịch ngợm, cá tính mạnh mẽ như nam nhi. Do điều kiện gia đình, bà được tạo điều kiện học hành. Ngoài ra, bà còn học thêm võ thuật.
Cuộc đời Trần Thị Quang Mẫn trải dài qua hai cuộc kháng chiến của dân tộc, gắn với những năm tháng chiến đấu, tù đày và mất mát. Bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Bà mẹ Việt Nam anh hùng, nghỉ hưu với quân hàm thiếu tá Quân đội nhân dân Việt Nam.
Trong ký ức của nhiều người từng biết đến bà, Trần Thị Quang Mẫn còn được nhắc đến bằng biệt danh “Nữ chúa miền Tây”. Biệt danh ấy không chỉ xuất phát từ một chiến công cụ thể mà còn phản ánh sự gan dạ, quyết đoán và khí phách đặc biệt của một người phụ nữ hoạt động giữa vùng sông nước Tây Nam Bộ đầy hiểm nguy.
Trần Thị Quang Mẫn cải trang thành nam giới để được đánh giặc
Sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược Nam Bộ, phong trào kháng chiến tại các tỉnh miền Tây phát triển mạnh mẽ. Chứng kiến quê hương bị tàn phá, Trần Thị Quang Mẫn quyết tâm tham gia lực lượng vũ trang, trực tiếp cầm súng chiến đấu.
Tuy nhiên, trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, nhiều đơn vị bộ đội chủ lực chủ yếu tiếp nhận nam giới. Khát vọng đánh giặc của người con gái trẻ vì thế đứng trước không ít trở ngại. Không chấp nhận đứng ngoài cuộc chiến, bà nghĩ ra một quyết định táo bạo: cải trang thành đàn ông để xin nhập ngũ.
Thiếu tá Trần Thị Quang Mẫn với các bạn trẻ TP.Hồ Chí Minh và Sư đoàn Không quân 370 (năm 2001). Ảnh: Thanh Vấn
Khi mới 17 tuổi (tức năm 1944), bà đã trốn nhà đi theo Vệ quốc đoàn, nhưng không thành. Lần đầu tóm được con gái trốn nhà đi theo vệ quốc, trong cơn giận dữ, ông Hai Phước (ba của bà Mẫn) dúi đầu con mình xuống bộ ván gõ, cầm dao chặt cụt hết mái tóc dài chấm eo của cô con gái 17 tuổi.
Lần thứ hai, bà vừa chạy ra khỏi nhà một quãng lại bị ba cầm dao đuổi theo, ông doạ sẽ tự sát nếu con bỏ đi lần nữa. Nhưng càng bị cha ngăn cản, bà càng nung nấu khát vọng được cầm súng.
Bất chấp sự ngăn cản của gia đình, bà cùng người em gái kế là Bảy Trâm trốn nhà để tham gia quân đội. Do mong ước được tham gia chiến đấu, bà tìm cách giả trai, lấy tên là Trần Thị Quang Mẫn, để được tham gia vào đơn vị bộ đội chủ lực.
Năm 1946, bà trở thành đội viên Vệ quốc đoàn thuộc Trung đội 1, Đại đội 70, Chi đội 124 của Bộ đội Huỳnh Thủ, hoạt động ở Vĩnh Thuận (vùng U Minh Thượng, tỉnh An Giang). Do thành tích chiến đấu, đến năm 1950, bà được đề bạt làm Đại đội trưởng.
Trong thời gian này, bà cắt tóc ngắn, mặc quần áo rộng, quấn chặt ngực nhằm che giấu vóc dáng. Không chỉ thay đổi vẻ bề ngoài, bà còn phải tập cách đi đứng, nói năng và sinh hoạt giống một người đàn ông. Mọi cử chỉ trong đời sống tập thể đều phải được tính toán cẩn thận, bởi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến thân phận thật của bà bị phát hiện.
Từ một cô gái xinh đẹp da trắng, tóc dài, bà đã phơi nắng, cắt tóc ngắn, đi lại khệnh khạng, gào thét cho vỡ giọng để giả trai cho thật giống.
Giữa môi trường quân ngũ gian khổ, Trần Thị Quang Mẫn nhanh chóng thể hiện sự dũng cảm, bền bỉ và khả năng hoàn thành nhiệm vụ. Bà cùng đồng đội hành quân, chiến đấu, sinh hoạt trong điều kiện thiếu thốn, luôn phải đối mặt với sự truy lùng và những cuộc càn quét của đối phương.
Năm 1947, bà được lựa chọn theo học tại Trường Quân chính Quân khu 9. Sau thời gian đào tạo, bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ trong lực lượng vũ trang, từng bước tham gia công tác chỉ huy. Trong suốt một thời gian dài, thân phận nữ giới của bà vẫn được giữ kín.
Câu chuyện một người phụ nữ giả trai đi đánh giặc sau này trở thành một trong những dấu ấn đặc biệt nhất của cuộc đời Trần Thị Quang Mẫn.
Việc giả trai thành công đến nỗi có một cô gái Kh’Mer đem lòng yêu “anh” Mẫn “đẹp trai”.
Bà từng tâm sự: “Tôi phải dang nắng cho da đen sậm, tập hút thuốc rê, thuốc lào, tập huýt sáo, tập đá banh… dần dần, tôi chơi xuất sắc những trò chơi của con trai, ngoài ra tôi còn tập đái đứng, còn khi tắm, tôi bơi qua sông, lặn một hơi, tìm chỗ kín đáo, tắm xong thì bơi trở lại chỗ cũ đùa giỡn với đồng đội. Khổ nhất là chu kỳ hàng tháng của phụ nữ. Mỗi khi có cuộc hành quân, tôi phải uống thuốc để ngăn lại. Đánh giặc không cực nhưng để giữ mình là “con trai” quả là quá sức đối với tôi!”
Vụ ám sát gây tiếng vang năm 1958
Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Trần Thị Quang Mẫn, sự kiện diễn ra năm 1958 được xem là một dấu mốc đặc biệt.
Theo các tư liệu, bà được giao nhiệm vụ tiêu diệt Lâm Quang Phòng - Chi khu trưởng kiêm quận trưởng An Phước. Đây là một nhiệm vụ nguy hiểm, đòi hỏi người thực hiện phải có lòng dũng cảm, khả năng tiếp cận mục tiêu và sự quyết đoán trong thời khắc sinh tử.
Thiếu tá Trần Thị Quang Mẫn - người thực hiện vụ ám sát gây tiếng vang năm 1958. Ảnh: ST
Đêm 19/7/1958, Trần Thị Quang Mẫn bí mật đột nhập nơi ở của mục tiêu. Nắm được tin Lâm Quang Phòng sắp tổ chức đám giỗ cha, bà Mẫn đã cải trang thành người giúp việc trong nhà một người cô của Phòng để tiếp cận mục tiêu. Trong những ngày làm việc tại đây, bà âm thầm quan sát, ghi nhớ từng thói quen sinh hoạt, cách bố trí lực lượng bảo vệ và mọi di chuyển của viên chi khu trưởng.
Sau khi buổi tiệc kết thúc, Phòng thấm mệt, nằm lim dim trên võng. Chớp thời cơ hai tên bảo vệ cùng quay ra ngoài, bà Mẫn nhanh chóng rút dao, dồn toàn bộ sức lực đánh vào vùng cổ của đối phương. Tuy nhiên, do Phòng mặc chiếc áo quá dày nên nhát dao không thể kết liễu mục tiêu. Khi hắn ngã xuống, bà tiếp tục ra đòn lần thứ hai nhưng lưỡi dao chỉ sượt qua cổ.
Ngay sau đó, bà bị bắt. Tháng 7/1958, chính quyền đối phương tuyên phạt bà 12 năm tù khổ sai và 5 năm biệt xứ. Không chấp nhận bản án, bà kiên quyết chống án. Cuối cùng, mức án được giảm xuống còn 7 năm tù khổ sai và 5 năm biệt xứ.
Trong thời gian bị giam cầm, bà Trần Thị Quang Mẫn vẫn tiếp tục tham gia các hoạt động đấu tranh, khiến nhà tù nhiều lần phải chuyển bà qua các nơi giam giữ khác nhau, từ Rạch Giá, Chương Thiện, Tân Hiệp, Chí Hòa đến Côn Đảo.
Trải qua những đòn tra tấn khắc nghiệt cùng nhiều thủ đoạn dụ dỗ, mua chuộc nhằm làm lung lay ý chí, bà vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng, một lòng tin tưởng vào Đảng và sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc. Trước tinh thần kiên cường ấy, đến cuối năm 1966, chúng buộc phải trả tự do cho bà.
Việc một nữ chiến sĩ đơn độc đột nhập vào nơi ở của một viên chức đứng đầu bộ máy kiểm soát tại địa phương đã gây chấn động dư luận đương thời. Chính từ sự kiện này cùng những câu chuyện về lòng gan dạ của bà, báo chí Sài Gòn khi ấy đã gọi Trần Quang Mẫn là “Nữ chúa miền Tây”.
Được phong Anh hùng, gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh
Đầu năm 1967, Trần Thị Quang Mẫn được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình chiến đấu bền bỉ, tinh thần dũng cảm và những đóng góp đặc biệt của bà trong cuộc kháng chiến.
Cũng trong năm 1967, bà tham gia đoàn dũng sĩ miền Nam ra thăm miền Bắc và được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đối với một người đã trải qua nhiều năm chiến đấu và tù đày, cuộc gặp ấy là một dấu mốc thiêng liêng, tiếp thêm sức mạnh để bà tiếp tục trở lại chiến trường.
Sau thời gian ở miền Bắc, Trần Thị Quang Mẫn trở về miền Nam, tiếp tục công tác trong lực lượng vũ trang Quân khu 9. Theo một số tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, năm 1974, bà được giao nhiệm vụ Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 20 thuộc Cục Chính trị Quân khu 9.
Trong suốt cuộc đời quân ngũ, bà được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Chiến thắng hạng Ba, Huân chương Chiến công giải phóng hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, Huân chương Quân kỳ Quyết thắng và các hạng Huân chương Chiến sĩ vẻ vang.
Sau khi đất nước thống nhất, bà tiếp tục công tác rồi nghỉ hưu với quân hàm thiếu tá.
Nỗi đau của người vợ, người mẹ
Phía sau những chiến công của Trần Thị Quang Mẫn là những mất mát rất lớn trong cuộc đời riêng.
Chồng bà, thường được gọi là Mười Bé, cũng là một cán bộ, chiến sĩ cách mạng. Ông hy sinh trong chiến đấu vào năm 1952. Khi ấy, người con trai duy nhất của hai người là Nguyễn Quốc Hưng vừa chào đời.
Lớn lên giữa chiến tranh, Nguyễn Quốc Hưng sớm tham gia cách mạng. Từ những nhiệm vụ liên lạc, người con trai của nữ Anh hùng dần tham gia chiến đấu trong lực lượng địa phương.
Năm 1967, trong một trận chống càn tại vùng Gò Quao, Nguyễn Quốc Hưng hy sinh khi mới 15 tuổi. Người chồng và người con trai duy nhất đều ngã xuống vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, để lại trong lòng Trần Thị Quang Mẫn nỗi đau không gì bù đắp.
Tuy nhiên, bà không để mất mát riêng làm suy giảm ý chí chiến đấu. Nén đau thương, bà tiếp tục hoàn thành nhiệm vụ, coi sự hy sinh của chồng con là động lực để kiên định với con đường đã lựa chọn.
Tháng 12/1994, bà Trần Thị Quang Mẫn được Nhà nước phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
Bà trở thành một trong những người phụ nữ hiếm hoi được trao tặng cả hai danh hiệu cao quý: Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
Cứu một bé gái giữa chiến trường
Cuộc đời Trần Thị Quang Mẫn còn gắn với một câu chuyện đặc biệt về tình người giữa bom đạn.
Trong thời gian công tác tại Quân khu 9, sau một trận ném bom, bà phát hiện một phụ nữ mang thai đã tử vong nhưng đứa trẻ trong bụng vẫn còn dấu hiệu sống. Trước tình thế nguy cấp, không có điều kiện y tế hỗ trợ, bà đã dùng dao găm mổ bụng người mẹ để cứu thai nhi.
Bé gái được cứu sống trong hoàn cảnh đặc biệt ấy được bà đặt tên là Ngọc Hân và nhận làm con nuôi. Sau chiến tranh, Ngọc Hân trưởng thành, có gia đình riêng và chăm sóc bà trong những năm cuối đời tại TP.HCM.
Trần Quang Mẫn qua đời lúc 9 giờ ngày 23/3/2021, hưởng thọ 95 tuổi. Bà được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ huyện Giồng Riềng, nơi chồng và người con trai duy nhất của bà đang yên nghỉ.
Từ cô gái trẻ phải cải trang thành nam giới để được nhập ngũ, Trần Quang Mẫn đã trở thành một người chỉ huy, một Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và một Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
Cuộc đời bà là hành trình của lòng yêu nước, sự can trường và những hy sinh lớn lao. Biệt danh “Nữ chúa miền Tây” có thể bắt nguồn từ sự thán phục trước một hành động táo bạo, nhưng giá trị lớn nhất bà để lại không chỉ nằm ở những chiến công.
Đó còn là câu chuyện về một người phụ nữ dám vượt qua định kiến để cầm súng, giữ vững khí tiết trong tù ngục, nén nỗi đau mất chồng con để tiếp tục chiến đấu và dang tay cứu lấy một sinh linh giữa chiến trường.
Tên tuổi Trần Thị Quang Mẫn vì thế trở thành một phần ký ức về những người phụ nữ Nam Bộ kiên cường, bất khuất, trung hậu, đảm đang, đã dành trọn cuộc đời cho độc lập, tự do của dân tộc.
