Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa

Phạm Quang Lễ (tên khai sinh của Thiếu tướng, GS.VS Trần Đại Nghĩa) sinh năm 1913 tại Vĩnh Long, trong một gia đình nghèo. Từ thuở niên thiếu, cậu học trò Lễ đã trăn trở trước thực tế: nhân dân ta anh dũng nhưng luôn thiếu vũ khí, phải chịu thua trước kho vũ khí hiện đại của thực dân. Từ đó, một hoài bão hình thành: tìm cách để dân tộc có vũ khí của riêng mình.

Năm 1933, mới 20 tuổi, Phạm Quang Lễ đã đỗ hai tấm “Tú tài”, một thành tích hiếm có. Năm 1935, ông nhận học bổng du học Pháp. Tại Paris, trước những rào cản nghiêm ngặt với người bản xứ muốn học về kỹ thuật quân sự, Phạm Quang Lễ chọn Trường Cầu đường Paris. Ông khéo léo mượn sách về thuốc nổ, công nghệ nổ mìn, thiết kế vũ khí, âm thầm tích lũy kinh nghiệm. Khi bị hỏi, ông viện cớ “quê hương hiểm trở, nhiều núi non, cần học về thuốc nổ để mở đường xuyên hầm”.

Năm 1939, kỹ sư Phạm Quang Lễ làm việc tại nhiều hãng chế tạo máy bay dân dụng ở Pháp, với mục tiêu không chỉ để mưu sinh mà quan trọng hơn là tích lũy kinh nghiệm thực tiễn về kỹ thuật quân sự và công nghệ quốc phòng. Công việc tại các phòng thiết kế đã mở ra cho ông cơ hội tiếp cận nhiều tài liệu khoa học kỹ thuật quân sự quý giá.

Các hãng sản xuất máy bay dân dụng khi ấy đồng thời đảm nhiệm cả mảng quân sự, nhờ đó, ông được tiếp xúc với những tài liệu chi tiết về pháo, súng máy, bom, mìn... Trong suốt 11 năm kiên trì sưu tầm, nghiên cứu, ông đã tích lũy được hơn 30.000 trang tài liệu, chất nặng thành một tấn sách, trong đó có không ít tài liệu thuộc diện “tuyệt mật”.

Tháng 9 năm 1945, tin tức nước nhà giành được độc lập đã thổi bùng lên ngọn lửa khát khao trở về phục vụ Tổ quốc trong lòng người kỹ sư xa xứ. Ông hiểu rõ hơn ai hết: "Muốn bảo vệ được nền độc lập của dân tộc thì phải có quân đội mạnh, để có quân đội mạnh thì nhất thiết phải có vũ khí mạnh". Với quyết tâm đó, ông đã theo Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Việt Nam vào năm 1946, và được Bác đặt cho cái tên mới đầy ý nghĩa: Trần Đại Nghĩa.

Về nước, ông lập tức bắt tay vào nhiệm vụ cấp bách nhất: chế tạo vũ khí. Cùng các cộng sự tại Cục Quân giới, chỉ với vốn kiến thức tích lũy sau 11 năm ở nước ngoài và những điều kiện cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn, ông đã làm nên những điều kỳ diệu.

Những phát minh vũ khí với thương hiệu "made by Tran Dai Nghia" đã khiến giới quân sự quốc tế phải ngạc nhiên và thán phục. Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng nhân dân Việt Nam đã trìu mến gọi ông là "Ông phật làm súng", "Ông vua vũ khí". Những danh xưng đó không chỉ ghi nhận tài năng kiệt xuất mà còn thể hiện sự kính trọng, yêu quý đối với một nhà khoa học đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Sau ngày đất nước thống nhất, trong cuốn nhật ký của mình, vị tướng-giáo sư đã viết những dòng bộc bạch: “Ngày 30/4/1975, nhiệm vụ của tôi đã hoàn thành, vì hoài bão của tôi hồi nhỏ, sứ mạng của tôi rất đơn giản là tham gia về mặt khoa học, kỹ thuật vũ khí trong cuộc đấu tranh vũ trang cách mạng để giải phóng đất nước, và nay đất nước đã được giải phóng, tôi không muốn gì hơn nữa, vì một đời người không thể làm hơn”.