THIẾU TƯỚNG, GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA – NHÀ KHOA HỌC LỚN, NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÀNH CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÒNG VIỆT NAM - PHẦN III
Trở về Tổ quốc và quyết định gắn bó với cuộc kháng chiến
Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp tiến hành đàm phán, Phạm Quang Lễ có cơ hội gặp gỡ và trao đổi về nguyện vọng trở về phục vụ đất nước. Tháng 9 năm ấy, ông quyết định rời nước Pháp, từ bỏ cuộc sống và công việc chuyên môn đang có để trở về Việt Nam cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và một số trí thức yêu nước.
Đối với một kỹ sư đã có nhiều năm học tập, làm việc trong môi trường khoa học tiên tiến, quyết định ấy đồng nghĩa với việc chấp nhận bắt đầu lại trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Việt Nam vừa giành được độc lập, nền kinh tế còn nghèo nàn, cơ sở sản xuất công nghiệp hạn chế, trong khi nguy cơ chiến tranh ngày càng rõ rệt. Những kiến thức kỹ thuật mà ông tích lũy ở nước ngoài vì thế đứng trước một thử thách lớn: làm thế nào biến lý thuyết thành vũ khí có thể chế tạo, sử dụng và sửa chữa ngay trong điều kiện của Việt Nam.
Ngày 5 tháng 12 năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao Phạm Quang Lễ giữ chức Cục trưởng Cục Quân giới, phụ trách tổ chức nghiên cứu và sản xuất vũ khí phục vụ quân đội. Cũng trong dịp này, Người đặt cho ông bí danh Trần Đại Nghĩa. Cái tên vừa giúp bảo đảm bí mật trong hoàn cảnh chiến tranh, vừa gắn với nhiệm vụ lớn lao mà ông được giao phó.
Từ một trí thức chuyên nghiên cứu kỹ thuật, Trần Đại Nghĩa bước vào một lĩnh vực đòi hỏi đồng thời năng lực khoa học, khả năng tổ chức và tinh thần chịu trách nhiệm trước những yêu cầu cấp bách của chiến trường. Ông không chỉ trực tiếp tham gia giải quyết các vấn đề kỹ thuật mà còn phải tập hợp đội ngũ cán bộ, công nhân quân giới, xây dựng quy trình nghiên cứu và tìm cách tận dụng những nguyên vật liệu ít ỏi trong nước.
Sự trở về của Trần Đại Nghĩa đánh dấu bước chuyển quan trọng trong cuộc đời ông. Từ đây, tri thức khoa học không còn chỉ phục vụ công việc chuyên môn của một cá nhân mà trở thành công cụ góp phần bảo vệ nền độc lập vừa giành được của dân tộc.
