THIẾU TƯỚNG, GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA – NHÀ KHOA HỌC LỚN, NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÀNH CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÒNG VIỆT NAM - PHẦN VI

Từ công nghiệp quốc phòng đến sự nghiệp xây dựng nền khoa học quốc gia

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp, Trần Đại Nghĩa tiếp tục đảm nhận nhiều nhiệm vụ trong các cơ quan quản lý nhà nước, quân đội và lĩnh vực khoa học, công nghệ. Ông lần lượt giữ các chức vụ như Thứ trưởng Bộ Công nghiệp, Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kiến thiết cơ bản Nhà nước và Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước. Những nhiệm vụ mới đặt ông trước yêu cầu phát triển rộng hơn: không chỉ giải quyết những vấn đề kỹ thuật phục vụ chiến tranh mà còn góp phần xây dựng năng lực khoa học, công nghiệp và kỹ thuật cho đất nước trong thời bình.

Năm 1956, ông được giao làm giám đốc đầu tiên của Trường Đại học Chuyên nghiệp Bách khoa, tiền thân của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội ngày nay. Đây là một nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài đối với công tác đào tạo nhân lực kỹ thuật. Trong quá trình xây dựng một trường đại học kỹ thuật, vấn đề không chỉ nằm ở việc mở lớp hay tổ chức giảng dạy, mà còn ở việc hình thành đội ngũ giảng viên, phát triển chương trình đào tạo và tạo môi trường để sinh viên tiếp cận tư duy khoa học, kỹ thuật hiện đại.

Với kinh nghiệm của một kỹ sư từng học tập và làm việc tại nước ngoài, đồng thời trực tiếp tham gia nghiên cứu trong điều kiện Việt Nam, Trần Đại Nghĩa hiểu rõ tầm quan trọng của việc đào tạo những người có năng lực giải quyết vấn đề thực tế. Nền công nghiệp muốn phát triển cần có đội ngũ kỹ sư và cán bộ kỹ thuật đủ trình độ; hoạt động nghiên cứu muốn tiến xa phải gắn với giáo dục, thực hành và nhu cầu phát triển của đất nước.

Năm 1966, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô, một sự ghi nhận quốc tế đối với những đóng góp khoa học của ông. Cũng trong giai đoạn này, ông trở lại đảm nhiệm nhiệm vụ trong quân đội, giữ cương vị Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần. Trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ diễn ra ác liệt, những kinh nghiệm về kỹ thuật quân sự, tổ chức sản xuất và bảo đảm hậu cần tiếp tục có ý nghĩa đối với nhiệm vụ xây dựng, trang bị lực lượng vũ trang.

Năm 1975, sau khi đất nước thống nhất, yêu cầu phát triển khoa học và công nghệ ngày càng trở nên cấp thiết. Trần Đại Nghĩa được giao trọng trách xây dựng và lãnh đạo Viện Khoa học Việt Nam, giữ cương vị Viện trưởng từ năm 1975 đến năm 1983. Ông góp phần xây dựng tổ chức nghiên cứu khoa học ở quy mô quốc gia, phát triển đội ngũ cán bộ và thúc đẩy việc tập hợp các nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực.

Đây là một chặng đường khác với những năm tháng chế tạo vũ khí trong kháng chiến. Nếu trước kia, yêu cầu cấp bách là tạo ra sản phẩm có thể đưa ngay ra chiến trường, thì trong thời bình, nhiệm vụ đặt ra là xây dựng cơ sở nghiên cứu lâu dài, đào tạo nhân lực và tạo điều kiện để khoa học đóng góp vào sự phát triển kinh tế – xã hội. Trần Đại Nghĩa đã dành nhiều tâm sức cho công việc ấy, coi việc phát triển năng lực khoa học trong nước là một nhiệm vụ quan trọng đối với tương lai đất nước.

Năm 1983, ông trở thành Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Trên cương vị này, ông góp phần kết nối đội ngũ trí thức, các nhà khoa học và tổ chức khoa học – kỹ thuật, tạo điều kiện để lực lượng trí thức tham gia nhiều hơn vào sự nghiệp xây dựng đất nước.