Thiếu tướng Nguyễn Hữu Vị

Ông sinh năm 1930 trong một gia đình bần nông ở làng Châu Bình, huyện Ba Tri (nay là xã Châu Bình thuộc huyện Giồng Trôm), Bến Tre. Ông là con thứ 8, áp út. Dù nghèo nhưng má ông "đẻ sồn sồn năm một".

Ông thường kể mình sinh ra vào những ngày mưa dầm lụt lội và tuổi thơ trôi qua trong một cái chòi mục nát, ăn đói, mặc rách quanh năm. Những năm thuộc địa, xã Châu Bình nghèo đến mức cơm ăn, áo mặc là vật xa xỉ. Người dân Châu Bình không chấp nhận cái bất công giàu nghèo đã rủ nhau đi ăn trộm trâu của giới địa chủ. Nhà nào không ăn trộm thì cũng chứa trâu ăn trộm. Từ nguyên cớ đó, Châu Bình được dân tứ chiếng gọi là xã "ăn trộm trâu".

Thuở đó, xã chỉ có một lớp học dạy đến lớp tứ sơ học (tương đương lớp 2 bây giờ) là hết chữ. Tám Vị học hết lớp tứ với sáu ông thầy. Học xong lớp tứ, ông trở thành "thầy giáo" giúp ông thầy trường làng dạy lại lớp ngũ (lớp 1). Ngoài giờ dạy, ông phải lãnh trâu chăn dắt kiếm tiền phụ giúp mẹ.

Khi nhắc về cái chết của mẹ, ông rưng rưng: "Má tôi chết năm 49 tuổi. Bà cao một thước bảy nhưng chỉ kiếm được mấy tấm ván dài một thước năm. Khi liệm người ta phải đặt chân má cong lên. Nhà không có miếng vải the, chỉ đắp mặt má bằng một tờ giấy quyến".

Từ thuở nhỏ, Tám Vị thường được người lớn kể về truyền thống yêu nước, bất khuất của Bến Tre như người anh hùng Tán Kế Lê Quang Quan đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở vùng Ba Châu vào những năm 1867 - 1868; chí sĩ Nguyễn Đình Chiểu; ông giáo làng Phan Tòng (là liệt sĩ đầu tiên của Bến Tre trong cuộc kháng chiến chống Pháp...).

Từ năm 1927, Tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội thành lập chi bộ ở làng Tân Xuân ở cách làng Châu Bình không xa. Và năm 1930, chi bộ Đảng đầu tiên của Bến Tre ra đời tại đó.

Nhờ sống trong không khí yêu nước nên từ bé Tám Vị đã ý thức được kiếp nô lệ của dân tộc trong tay thực dân. Khi cuộc kháng chiến chống Pháp xâm lược lần thứ 2 năm 1946, ông đã xin tham gia. Nhiệm vụ đầu tiên trong cuộc đời làm cách mạng giải phóng dân tộc của ông là giao - bảo, tức vừa làm giao liên vừa làm bảo vệ cho Huyện ủy Ba Tri. Năm 1949, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1956, ông bị địch bắt trong một chuyến công tác và bị cầm tù ở nhiều nhà lao: Bến Tre, Pleiku, Quy Nhơn, Phú Lợi. Năm 1960, ông được trả tự do. Ngay sau đó ông trở lại Ba Tri tham gia vào đơn vị vũ trang tuyên truyền "Bạch Binh" và được giao nhiệm vụ chỉ huy trung đội.

Trận “Khổng Minh tọa lâu”

Trước thắng lợi của Đồng Khởi đợt 1, Khu ủy Khu 8 ban hành chỉ thị lấy ngày 23/9/1960 là ngày các tỉnh trong toàn Khu thực hiện kế hoạch Đồng Khởi đợt 2. Chấp hành chỉ thị, Thường vụ Tỉnh ủy Bến Tre giao nhiệm vụ cho các thị trấn, thị xã phải đẩy mạnh hoạt động để thu hút quân địch, phân tán bớt sức đối phó của địch ở nông thôn.

Ngày 21 và 22/9/1960, hàng vạn nhân dân Bến Tre được huy động vào các chợ tung tin Tiểu đoàn 502 sắp đánh lớn đồng thời mua gạo, muối, dầu lửa để… dự trữ. Khắp nơi tràn ngập người đi chợ làm giá cả tăng vọt.

Ngày 23/9/1960, theo kế hoạch - bất ngờ dân ngừng đi chợ, tiểu thương dẹp quầy hàng, đóng cửa tiệm. Khắp các thị trấn trong tỉnh Bến Tre lặng ngắt như tờ. Các lực lượng quân đội, cảnh sát và hệ thống chính quyền Việt Nam Cộng hòa (VNCH) tại Bến Tre như nín thở chờ đợi điều tồi tệ nhất xảy ra.

Thời điểm đó, trung đội du kích của Tám Vị có hơn 10 người được giao nhiệm vụ giải phóng đồn Long Mỹ (Giồng Trôm) có 36 tay súng. Đồn này do thiếu úy Thanh - một sĩ quan bảo an nổi tiếng "dữ dằn" chỉ huy.