Thủ khoa Giải nguyên và quyết định dùng khoa bảng làm bàn đạp cách mạng

Sau khi phong trào Cần Vương thất bại, Phan Bội Châu nhận thấy rằng muốn vận động quần chúng và liên kết được các sỹ phu, tri thức yêu nước trong cả nước thì bản thân phải có vị thế và danh tiếng trong xã hội phong kiến bấy giờ. Vì vậy, ông tiếp tục con đường lều chõng khoa cử, dù trong tâm khảm luôn coi việc học để làm quan phong kiến không phải là lý tưởng cuối cùng.

Năm Canh Tý (1900), tại Kỳ thi Hương ở Trường thi Nghệ An, Phan Bội Châu đã đỗ Thủ khoa Giải nguyên (đứng đầu kỳ thi). Sự kiện này làm nức lòng sĩ phu và nhân dân khắp vùng Thanh - Nghệ - Tĩnh. Khi được triều đình phong kiến bổ dụng làm quan, ông đã khéo léo từ chối để dành toàn bộ thời gian và tâm huyết cho công cuộc kết nối các lực lượng yêu nước.

Danh hiệu Giải nguyên đã mở ra cho Phan Bội Châu một cánh cửa thuận lợi. Ông dùng danh nghĩa một nhà nho đỗ đầu để đi khắp từ Bắc chí Nam, gặp gỡ các nhân sĩ yêu nước nổi tiếng thời bấy giờ như Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Hàm (Tiểu La)... để bàn kế hoạch cứu nước. Sự kết nối rộng rãi này chính là tiền đề quan trọng về cả tổ chức lẫn nhân sự, chuẩn bị cho sự ra đời của Duy Tân Hội – tổ chức cách mạng đầu tiên do ông sáng lập.