Thủ Khoa Huân nhà quân sự, nhà thơ yêu nước mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần "vị quốc vong thân"
Thủ khoa Huân là nhân vật lịch sử tiêu biểu của phong trào yêu nước chống thực dân Pháp cuối thế kỷ XIX, đồng thời là biểu tượng cho trí thức Việt Nam dấn thân vì dân tộc.
Thủ khoa Huân (tên thật là Nguyễn Hữu Huân, 1830–1875) là một trong những thủ lĩnh kiệt xuất nhất của phong trào kháng Pháp tại Nam Kỳ vào nửa cuối thế kỷ XIX. Ông không chỉ là một nhà quân sự, nhà thơ yêu nước mà còn là biểu tượng rực rỡ cho tinh thần "vị quốc vong thân" của tầng lớp trí thức phong kiến Việt Nam thời bấy giờ.
🌟 Những dấu ấn lịch sử tiêu biểu
Đỗ Thủ khoa tài năng: Ông đỗ Thủ khoa kỳ thi Hương năm Nhâm Tý (1852) tại trường thi Gia Định dưới triều vua Tự Đức. Thay vì vinh hoa phú quý, ông đã chọn con đường gian khổ, dùng tài năng và uy tín của mình để tập hợp nhân dân chống giặc.
Ba lần khởi nghĩa, ba lần bị bắt: Ông là thủ lĩnh duy nhất của phong trào kháng Pháp ba lần dựng cờ khởi nghĩa tại vùng Tân An, Mỹ Tho và ba lần rơi vào tay giặc. Dù bị đày sang đảo Réunion (châu Phi) hay bị dụ dỗ bằng chức tước, ông quyết không khuất phục.
Khí tiết lẫm liệt: Vào ngày 19/05/1875, thực dân Pháp áp giải ông về quê nhà tại Chợ Gạo (Tiền Giang) và xử tử hình. Trước khi hy sinh, ông vẫn ung dung làm thơ tuyệt mệnh, thể hiện lòng yêu nước sắt son và chí khí hiên ngang.
🏛️ Các địa danh và di tích tưởng niệm
Để tri ân công lao của ông, nhiều công trình văn hóa, di tích lịch sử và con đường tại Việt Nam đã được trang trọng mang tên Nguyễn Hữu Huân.
Mộ và Đền thờ Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân: Nằm tại xã Hòa Tịnh, huyện Chợ Gạo, tỉnh Tiền Giang. Đây là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia, nơi lưu giữ phần mộ và là không gian tôn nghiêm để nhân dân đến dâng hương, tưởng niệm.
Tượng đài Thủ khoa Huân: Được xây dựng uy nghi tại công viên Lạc Hồng, thành phố Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang, hướng mặt ra dòng sông Tiền lộng gió.
Tên đường phố và trường học: Tên của ông được đặt cho nhiều con đường huyết mạch và trường học lớn tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Tiền Giang và nhiều tỉnh thành khác.
Tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước, cái tên Thủ khoa Huân được dùng để đặt cho trường học, đường phố, công viên hay các thiết chế văn hóa. Với không ít người, đây là một tên gọi quen thuộc nhưng lại không rõ Thủ khoa Huân là ai, sống vào thời nào, có công trạng gì mà được hậu thế trân trọng đến vậy?
Tượng đài Thủ khoa Huân tại Mỹ Tho, Đồng Tháp. (Ảnh: Wikipedia)
Năm 1852, Nguyễn Hữu Huân tham gia kỳ thi Hương và đỗ thủ khoa, từ đó ông được mọi người gọi là Thủ khoa Huân. Sau khi đỗ đạt, ông được bổ nhiệm làm quan dưới triều Nguyễn. Tuy nhiên, con đường quan trường của ông không kéo dài, bởi biến cố lớn của đất nước đã khiến ông lựa chọn một lối đi khác.
Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam, mở đầu bằng cuộc tấn công vào Đà Nẵng, sau đó đánh chiếm Gia Định và mở rộng kiểm soát Nam Kỳ. Trước cảnh đất nước bị xâm lăng, nhiều sĩ phu, trí thức không cam lòng đứng ngoài thời cuộc. Thủ khoa Huân là một trong số đó.
Ông từ bỏ con đường làm quan, trở về quê chiêu mộ nghĩa quân, tham gia phong trào kháng Pháp ở Nam Bộ. Với uy tín của một người học rộng, đỗ đạt cao và có tinh thần chính trực, Thủ khoa Huân nhanh chóng tập hợp được đông đảo nghĩa sĩ, nông dân đứng lên chống giặc.
Ông hoạt động chủ yếu ở vùng Mỹ Tho - Gò Công - Định Tường, phối hợp với nhiều thủ lĩnh nghĩa quân khác. Dù lực lượng vũ trang còn thô sơ, thiếu thốn, nhưng các cuộc khởi nghĩa mang tinh thần quật khởi, thể hiện rõ ý chí không khuất phục trước ngoại bang.
Trong quá trình hoạt động, Thủ Khoa Huân nhiều lần bị thực dân Pháp bắt. Lần bị bắt năm 1863, Nguyễn Hữu Huân từ chối mọi sự dụ dỗ và bị kết án 10 năm tù khổ sai, đày đi Cayenne, thuộc địa của Pháp ở Nam Mỹ.
Năm 1869, Pháp ra lệnh ân xá và đưa ông về nước quản thúc, cử làm giáo thụ dạy học ở Chợ Lớn với hy vọng lôi kéo. Tuy nhiên, ông lợi dụng điều kiện đó để liên lạc với các sĩ phu yêu nước và chuẩn bị vũ khí để khởi nghĩa. Kế hoạch bất lợi khi do thám Pháp bắt được thuyền chở vũ khí, Thủ khoa Huân đành ra lệnh giải tán, bí mật trốn khỏi nơi quản thúc, tìm cách khởi nghĩa lần thứ ba.
Lần này, người dân theo ông rất đông, có cả các hương chức, hội tề, địa chủ; địa bàn kháng chiến kéo dài từ Mỹ Tho đến Mỹ Quý - Cai Lậy.
Năm 1875, ông bị bắt. Sau khi dụ hàng không thành, thực dân Pháp kết án tử hình ông. Lời thơ tuyệt mệnh của Thủ khoa Huân khiến bao người kính phục: “Hữu chí nan thân, không uổng bách niên chiêu vật nghị/ Tuy công bất tựu, diệc tương nhất tử báo quân ân” (Việc lớn không thành, báo chúa cũng đành liều một chết/ Lòng ngay khó tỏ, miệng đời luống để luận trăm năm).
Rất nhiều ngôi trường mang tên ông. (Ảnh: Người Lao Động)
Thủ khoa Huân được coi là biểu tượng của trí thức yêu nước Nam Bộ, với ý chí kiên cường và lòng trung nghĩa trong hoàn cảnh đất nước mất chủ quyền, đại diện cho tinh thần dấn thân của tầng lớp trí thức trước vận mệnh dân tộc.
Trong bối cảnh nhiều quan lại chọn con đường thỏa hiệp hoặc an phận, Thủ khoa Huân đã lựa chọn từ bỏ địa vị, chấp nhận hiểm nguy để đứng về phía nhân dân. Hình ảnh một người đỗ đầu khoa bảng sẵn sàng cầm vũ khí, sống đời nghĩa sỹ đã trở thành biểu tượng đẹp của kẻ sỹ Nam Bộ cuối thế kỷ XIX
