THỦ KHOA NGUYỄN HỮU HUÂN MỘT TẤM LÒNG SON VỚI NON SÔNG

Giữa những năm tháng đất nước chìm trong khói lửa của cuộc xâm lược thực dân Pháp, vùng đất Nam Bộ đã xuất hiện nhiều người con kiên cường đứng lên bảo vệ quê hương. Trong số đó, Nguyễn Hữu Huân, người đời sau kính trọng gọi là Thủ khoa Huân, là một hình tượng tiêu biểu về lòng yêu nước, khí tiết và ý chí chống ngoại xâm. Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830 tại làng Tịnh Hà, huyện Kiến Hưng, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường, nay thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp. Từ nhỏ, ông nổi tiếng thông minh, hiếu học. Năm 1852, tại trường thi Gia Định, ông đỗ đầu kỳ thi Hương. Từ đó, nhân dân kính trọng gọi ông bằng cái tên thân thương: Thủ khoa Huân. Với tài năng và học vấn của mình, ông được triều đình bổ nhiệm làm Giáo thụ phủ Kiến An.

Nhưng cuộc đời một nhà nho đã rẽ sang hướng khác khi tiếng súng xâm lược của thực dân Pháp vang lên trên đất Gia Định. Trước cảnh quê hương bị giặc giày xéo, Thủ khoa Huân không chọn cuộc sống yên ổn nơi quan trường. Tháng 5 năm 1859, ông từ bỏ chức Giáo thụ, trở về chiêu mộ trai tráng, tổ chức nghĩa binh chống Pháp. Từ một nhà giáo, ông trở thành người lãnh đạo phong trào kháng chiến, cùng nhân dân Nam Bộ đứng lên giữ đất, giữ làng. Những năm 1859–1861, nghĩa quân của Thủ khoa Huân phối hợp với các lực lượng yêu nước khác chiến đấu chống quân Pháp. Nhiều trận đánh diễn ra quyết liệt, trong đó có trận chặn đánh quân Pháp ở kênh Bảo Định và trận chiến tại căn cứ Mỹ Quý. Sau khi triều đình nhà Nguyễn ký Hiệp ước Nhâm Tuất năm 1862 và yêu cầu giải tán các đội nghĩa binh, ông vẫn không từ bỏ con đường chống giặc. Ông tiếp tục tham gia phong trào của Trương Định và tổ chức lực lượng chiến đấu ở nhiều địa bàn Nam Bộ.

Đáng nhớ, vùng Cai Lậy từng là một địa bàn chiến đấu quan trọng trong cuộc kháng chiến do Thủ khoa Huân lãnh đạo. Năm 1863, nghĩa quân của ông phục kích quân Pháp ở nhiều nơi như Tam Bình, Mỹ Quý, Thuộc Nhiêu và Cai Lậy. Khi căn cứ Thuộc Nhiêu bị quân Pháp tấn công và tan vỡ, ông phải rút quân về vùng Thất Sơn để tiếp tục gây dựng lực lượng. Dấu chân của vị thủ lĩnh nghĩa quân vì thế đã in đậm trên nhiều vùng đất của Nam Bộ, trong đó có quê hương Cai Lậy. Con đường chống giặc của Thủ khoa Huân là một hành trình đầy gian nan. Ông nhiều lần bị bắt, bị đày đi xa nhưng không khuất phục trước kẻ thù. Sau khi trở về nước năm 1869, ông tiếp tục bí mật liên lạc với các sĩ phu yêu nước. Đến năm 1872, ông lại trở về vùng Mỹ Tho, Chợ Gạo, Tân An để tổ chức lực lượng kháng chiến. Có thời điểm, nghĩa quân dưới quyền ông lên tới khoảng 3.000 người. Nhân dân nhiều nơi đã góp sức, góp lương thực, tiền bạc và cùng ông chống giặc. Cuối năm 1874, thực dân Pháp mở cuộc tấn công lớn vào căn cứ Bình Cách. Nghĩa quân chống trả quyết liệt trong điều kiện vũ khí, đạn dược hết sức thiếu thốn. Sang năm 1875, cuộc truy lùng ngày càng gắt gao. Ngày 15-5-1875, Thủ khoa Huân bị quân Pháp bắt tại Chợ Gạo. Sau nhiều lần dụ dỗ, mua chuộc nhưng không làm ông thay đổi ý chí, ngày 19-5-1875, thực dân Pháp đưa ông về quê để hành hình. Ông hy sinh khi mới 45 tuổi.

Một đời người khép lại trong khói lửa, nhưng khí phách của Thủ khoa Huân thì còn sống mãi. Ông đã chọn con đường khó khăn nhất: từ bỏ vinh hoa, chấp nhận tù đày và cái chết để giữ trọn lòng trung với đất nước, với nhân dân. Tinh thần ấy được người đời ghi nhớ qua câu ca dao: “Một lòng đền nợ nước non, Ngàn năm vẫn đỏ tim son anh hùng.” Ngày nay, tên tuổi Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân vẫn được nhân dân Tiền Giang và các địa phương Nam Bộ kính trọng. Đền thờ, lăng mộ và tượng đài của ông trở thành những địa chỉ giáo dục truyền thống, nhắc nhở thế hệ trẻ về một thời “hoa lửa” – nơi những con người bình dị đã lấy lòng yêu nước làm sức mạnh để đứng lên trước giặc ngoại xâm. Thủ khoa Huân đã sống một cuộc đời ngắn ngủi, nhưng lý tưởng của ông thì không ngắn ngủi. Đó là ngọn lửa yêu nước được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác – để mỗi người hôm nay hiểu rằng hòa bình không tự nhiên mà có, và quê hương luôn được dựng xây từ những hy sinh của cha ông./.